Pogaduszki Papużki i słów kilka o miejscowniku

Ostatnio pisałam o miejscowniku rzeczowników rodzaju żeńskiego. Dla równowagi dzisiaj będzie o miejscowniku rzeczowników rodzaju męskiego i nijakiego.

Gotowi?

To zaczynamy. Na początku trochę o tym, jak to w ogóle z tym miejscownikiem jest. Rzeczowniki rodzaju żeńskiego mają naprawdę różne formy w zależności od głoski, którą się kończy temat wyrazu. Cóż, z rzeczownikami rodzaju męskiego i nijakiego znacznie łatwiej nie będzie.

Najpierw rodzaj męski. I… Od razu mówię: tabelki będą poniżej.

Jeżeli temat wyrazu kończy się głoską funkcjonalnie miękką, czyli „-c”, „-ż”, „-dż”, „-cz”, „-dz”, „-l”, „-sz” i „-rz” lub głoską „-k”, „-g”, „-ch”, „-h” lub „-j” to formy miejscownikowe zakończone są głoską „-u”. Do tej grupy zaliczają się też pojedyncze formy typu „(o) domu” czy „(o) panu”.

Jeżeli temat wyrazu kończy się głoską „-b”, „-f”, „-m”, „-n”, „-p” lub „-w”, to głoska ta otrzymuje zmiękczenie oraz dodawana jest końcówka fleksyjna „e”, wobec czego wyrazy kończą się „-bie”, „-fie”, „-mie”, „-nie”, „-pie” lub „-wie”.

Wyrazy mające na końcu tematu głoski „-s” lub „-z” w miejscowniku kończą się odpowiednio dźwiękami „-sie” lub „-zie”.

Wyrazy mające na końcu tematu głoskę „-ł” posiadają w miejscowniku alternację „-ł” do „-l” oraz otrzymują końcówkę fleksyjną „-e”.

Wyrazy mające na końcu tematu głoskę „-r” posiadają w miejscowniku alternację „r” do „rz” oraz otrzymują końcówkę fleksyjną „-e”.

Wyrazy mające na końcu tematu głoskę „d” lub „t” posiadają w miejscowniku odpowiednio alternację „-d” do „-dzi” i „-t” do „-ci” oraz otrzymują końcówkę fleksyjną „-e”.

Wyrazy kończące się „-ów” i „-ół” kończą się „-owie” i „-ole”.

Jeżeli temat wyrazu kończy się głoską miękką, czyli „ś”, „ź”, „ć”, „dź” lub „ń”, formy miejscownikowe zakończone są odpowiednio „-siu”, „ziu”, „-ciu”, „dziu” i „niu”.

Końcówkę fleksyjną „-u” często otrzymują też nazwy miejscowości pochodzące od nazw imion (np. „(o) Przemyślu) oraz niektóre nazwy zwierząt (np. „(o) gołębiu” czy „(o) pawiu”).

Jak rodzaj męski jest już znany, to czas na nieznacznie już łatwiejszy zbiór rzeczowników rodzaju nijakiego.

Wyrazy zakończone „-bo”, „-fo”, „-mo”, „-no”, „-po”, „-so”, „-wo”, „-zo” w formach miejscownikowych otrzymują zmiękczenie ostatniej głoski w temacie i końcówkę fleksyjną „e”, wobec czego kończą się odpowiednio: „-bie”, „-fie”, „-mie”, „-nie”, „-pie”, „-sie”, „-wie”, „-zie”.

Wyrazy z tematem kończącym się głoską „-ł”, „-r”, „-t” i „-d” mają w miejscowniku alternację odpowiednio do głosek „l”, „rz”, „ci” i „dzi” oraz otrzymują końcówkę fleksyjną „-e”.

Te słowa, które mają na końcu tematu „-st”, „-zd” i „-sł” kończą się w miejscowniku odpowiednio „-ście”, „-ździe” i „śle”.

Wyrazy zakończone głoską „-ę” w miejscowniku przyjmują końcówkę fleksyjną „-ęciu”.

Wyrazy zakończone głoską „-e” w miejscowniku mają końcówkę fleksyjną „-u”.

A słowa zakończone „-um”, „-ie”, „-i”, „-lo”, „-go”, „-czo”, „-ao” zasadniczo są nieodmienne.

Uffffff! To teraz tabelki:

Do pobrania tabelka z formami miejscownikowymi rzeczowników rodzaju męskiego: https://drive.google.com/file/d/1RCAyVvsRIJgsTBsfppfdwA2XgYeIn7Sy/view?usp=sharing

Do pobrania tabelka z formami miejscownikowymi rzeczowników rodzaju nijakiego: https://drive.google.com/file/d/1_Eeh7ffQml2si8A6fjTHCxYWQIb9btJe/view?usp=sharing

A teraz trochę praktyki. Ostatnio były Rozmówki Sówki, to dzisiaj Pogaduszki Papużki. O czym mówi papuga? Sprawdźmy.

Plansza z papugą do pobrania: https://drive.google.com/file/d/1LLR_WsS4oWamDN3mXm1UEVOtuon3pw_D/view?usp=sharing

Koło fortuny z miksem wyrazów rodzaju nijakiego:



Koło fortuny z miksem wyrazów rodzaju męskiego:



Do utrwalania form miejscownikowych przydać się może też zadanie pisemne polegające na uzupełnieniu zdań odpowiednio odmienionymi wyrazami podanymi w nawiasie.

Do pobrania ćwiczenie z lukami: https://drive.google.com/file/d/1cbfmO6gDZDiJXavifNms6c7kFcrl5CRA/view?usp=sharing

Utrwalanie form miejscownikowych można też połączyć z rozwijaniem zasobu słownictwa i kreatywności oraz odrobiną rywalizacji.

Potrzebna będzie plansza wraz z zestawem kart ze zdaniami do uzupełnienia.

Do pobrania gra (plansza i karty z pytaniami): https://drive.google.com/file/d/1iQCa_GGiWug1cZ4BkAYCRfzZR7uKuMfd/view?usp=sharing

Proponowane zasady gry:

1. Grę zaczyna najmłodszy gracz rzucając kostką. Porusza się o tyle pól do przodu, ile wskazała kostka.
2. Gracz odpowiada na pytanie zapisane na wylosowanej karcie.
3. Jeżeli gracz poprawnie wykona zadanie, przesuwa się o jedno pole do przodu.
4. Jeżeli gracz nie wykona zadania poprawnie, cofa się o dwa pola (lub na pole startowe, jeżeli był na pierwszym polu).
5. Gra kończy się, gdy pierwszy gracz znajdzie się na mecie.

ROZMÓWKI SÓWKI – cz. 2 i jeszcze kilka dodatkowych materiałów

Miejscownik jest jednym z trudniejszych przypadków w języku polskim, głównie ze względu na wiele różnych końcówek fleksyjnych oraz liczne alternacje głoskowe (przynajmniej w liczbie pojedynczej – w liczbie mnogiej formy miejscownikowe są wręcz bajecznie proste w tworzeniu). Dlatego dzisiaj dzielę się materiałami, które pomogą utrwalić formy miejscownikowe rzeczowników rodzaju żeńskiego*.

Jak to w ogóle z tym miejscownikiem jest?

Tym, którzy wolą tabelki od razu mówię: tabelka jest poniżej!

Jeżeli temat wyrazu kończy się głoską „c”, „ż”, „dż”, „cz”, „dz”, „sz”, „rz”**, a więc jedną z głosek funkcjonalnie miękkich (poza „l”), to otrzymuje końcówkę fleksyjną „y”.

Jeżeli temat wyrazu kończy się głoską „l”, głoską miękką „sia”, „zia”, „cia, „dzia”, „nia”, „ś”, „ź”, „ć”, „dź”, „ń”, „j” albo głoską zmiękczoną, czyli taką, za którą jest głoska „i”, to otrzymuje końcówkę fleksyjną „i”***.

Jeżeli temat wyrazu kończy się głoskami „cja”, „sja” lub „zja”, to otrzymuję końcówkę fleksyjną „i”.

Jeżeli temat wyrazu kończy się głoską „k”, to ulega ona przekształceniu w głoskę „c”, a po niej pojawia się jeszcze końcówka fleksyjna „e”.

Jeżeli temat wyrazu kończy się głoską „g”, to ulega ona przekształceniu w głoskę „dz”, a po niej pojawia się jeszcze końcówka fleksyjna „e”.

Jeżeli temat wyrazu kończy się głoską „ch”, to ulega ona przekształceniu w głoskę „sz”, a po niej pojawia się jeszcze końcówka fleksyjna „e”.

Jeżeli temat wyrazu kończy się głoską „ł”, to ulega ona przekształceniu w głoskę „l”, a po niej pojawia się jeszcze końcówka fleksyjna „e”.

Jeżeli temat wyrazu kończy się głoską „r”, to ulega ona przekształceniu w głoskę „rz”, a po niej pojawia się jeszcze końcówka fleksyjna „e”.

Jeżeli temat wyrazu kończy się głoską „h”, to ulega ona przekształceniu w głoskę „ż”, a po niej pojawia się jeszcze końcówka fleksyjna „e”.

Jeżeli temat wyrazu kończy się głoską twardą „b”, „f”, „m”, „n”, „p”, „s”, „w”, „z”, to ostatnia głoska zmiękcza się i za nią pojawia się głoska „e”.

Jeżeli temat wyrazu kończy się głoską „d”, to ulega ona przekształceniu w głoskę „dzi”, a po niej pojawia się jeszcze końcówka fleksyjna „e”.

Jeżeli temat wyrazu kończy się głoską „t”, to ulega ona przekształceniu w głoskę „ci”, a po niej pojawia się jeszcze końcówka fleksyjna „e”. 

 

Ufff! To teraz w formie tabelki:

Do pobrania tabelka: https://drive.google.com/file/d/1qX4_00Ya2BYtwm4RLCI0_1lgqJssbQSm/view?usp=sharing

No i trzeba pamiętać, że są jeszcze pojedyncze wyjątki…

No dobra, teoria jest, to czas na praktykę. W ćwiczeniach pomogą rozmarzone sówki i inne ptaszyny. Przy okazji przypomnę od razu swoje zeszłoroczne Rozmówki Sówki.

Do pobrania plansza z sówkami: https://drive.google.com/file/d/1yD6rhlUkf9Ex4p_BL3yVYDCmcRXICaKw/view?usp=sharing

Do pobrania plansza z kolorowymi ptakami: https://drive.google.com/file/d/1d0BwxtKdotxw3Wk0JAOv1k1DTB5On-xE/view?usp=sharing

O czym one myślą? Sprawdźmy. Należy zakręcić kołem fortuny, a następnie powiedzieć, o czym dana postać myśli. Po zakręceniu kołem można kliknąć przycisk z napisem „remove”, żeby usunąć daną ilustrację – wówczas nie będzie ryzyka, że kolejny ptak będzie myśleć o tym samym.

Koło fortuny z wyrazami z tematami kończącymi się głoskami funkcjonalnie miękkimi poza „l”, a więc mające w miejscowniku końcówkę fleksyjną „y”:

Koło fortuny z wyrazami z tematami kończącymi się głoską „k”, a więc mające w miejscowniku alternację „k” do „c” i końcówkę fleksyjną „e”:

Koło fortuny z wyrazami z tematami kończącymi się głoską „p”, „b”, „n”, „w”, a więc mające w miejscowniku zmiękczenie ostatniej głoski w temacie oraz końcówkę fleksyjną „e”:

Oczywiście, karty z ptakami można wykorzystać też do innych zadań. Mam przygotowane dodatkowe karty z wymienionymi cechami przedmiotów. Nasz podopieczny sam musi wybrać wyraz, który pasuje do danego opisu i użyć tego wyrazu w formie miejscownika. To zadanie bardziej sprawdzi się u osób lepiej znających język polski czy wręcz na zajęciach logopedycznych do ćwiczenia rozumienia ze słuchu oraz rozwijania zasobu słownictwa.

Do pobrania pierwszy zestaw plansz z opisami: https://drive.google.com/file/d/12R3KR7Ahblqy6VXSGEoNEm1gMpeWE5rV/view?usp=sharing

Do pobrania drugi zestaw plansz z opisami: https://drive.google.com/file/d/1btnFY998H-tulU7ti3YBN7vNCyRpe2dt/view?usp=sharing

Do pobrania trzeci zestaw plansz z opisami: https://drive.google.com/file/d/1SbCJmgg_H57tPUkIrgCjgaDf1tOX-ucu/view?usp=sharing

*Oraz rzeczowników rodzaju męskiego, które w liczbie pojedynczej odmieniają się zgodnie z wyrazami żeńskotematowymi, np. „tata”, „poeta” czy „radża”.

**Głoski funkcjonalnie miękkie można łatwo zapamiętać dzięki rymowance:

Cedr żyje, dżdżu czeka,

dzwoni las, szumi rzeka.

Pierwsza litera każdego wyrazu odpowiada jednej głosce funkcjonalnie miękkiej.

***Nie zawsze jednak w piśmie widać różnicę. Np. w słowie „Mania” zapis „ni” odpowiada głosce miękkiej „ń” (środek języka unosi się w stronę podniebienia). Z kolej w słowie „Dania” zapis „ni” odpowiada głosce zmiękczonej, a więc głosce „n”, która dodatkowo wymawiana jest z ruchem języka w stronę podniebienia. Dlatego właśnie mówić będziemy o „Mani” z jednym „i” i „Danii” z dwoma „i” na końcu.