Zdalna terapia logopedyczna z piratami

Zapraszam do wirtualnego świata, po którym oprowadzą nas w tym tygodniu piraci.

Na sam początek interaktywna gra do usprawniania aparatu artykulacyjnego. Zasady gry są proste: kto pierwszy na mecie, ten wygrywa. Pionkami w grze są złota i srebrna moneta, a rolę kostki pełni koło fortuny wskazujące, ile pól w przód należy się przesunąć. Instrukcja wykonania każdego ćwiczenia widnieje z boku planszy.

Po rozgrzewce artykulatorów czas na utrwalanie głoski „ż”/„rz”. Do tego przydadzą się morskie zagadki. Starsze dzieci mogą same wpisywać swoje odpowiedzi, a młodsze, które jeszcze nie umieją czytać, mogą jedynie podawać odpowiedzi na głos tak, by odpowiedzi te zostały wpisane przez logopedę. Dla starszych dzieci może to być też przypomnienie pisowni kilku wyrazów z „ż” i „rz”.

Morskie zagadki, an interactive worksheet by miaumiau
liveworksheets.com

Nie samą artykulacją człowiek żyje (nawet logopeda). Czas na zaciętą walkę o przejęcie terenu ostatniej wyspy. Do kogo ta wyspa należeć będzie? Przekonajmy się!

Gracze wybierają flagi jako pionki, a następnie turlają koło fortuny i przesuwają się w przód o tyle pól, ile wskaże koło fortuny. Następnie czytają zadanie ukrywające się pod znakiem zapytania na danej wyspie, wciskają obracające się przez 30 sekund koło fortuny z napisem „KONIEC”… I w ciągu pół minuty wykonują zadanie spod znaku zapytania. Jeżeli im się uda, w nagrodę przesuwają się jeszcze o jedno pole do przodu. Uwaga! Jeżeli innemu graczowi trafi się to samo zadanie podczas rozgrywki, nie może powtórzyć odpowiedzi udzielonych wcześniej przez innego gracza.

To co? Kto pierwszy wetknie swoją flagę w teren ostatniej wyspy?

Wygaszanie asymetryczneto tonicznego odruchu szyjnego (ATOS) w warunkach domowych

W maju pisałam o tonicznym odruchu błędnikowym. Dzisiaj notka będzie o innym odruchu – o asymetrycznym tonicznym odruchu szyjnym (ATOS). Z racji dużego podobieństwa tematycznego między dwiema notkami trochę informacji się powtórzy, ale będzie też dużo nowych konkretnie na temat ATOS-a.

Odruchy prymitywne to względnie stałe reakcje ruchowe powstałe na skutek standardowego zachowania ruchowego zdrowego noworodka i niemowlęcia. Odruchy te wykształcają się na etapie życia płodowego, widoczne są po narodzinach dziecka, a następnie, w trakcie pierwszego roku życia, ulegają wyhamowaniu [Garcia-Alix oraz Quero; 2012, s. 840].

Jednym z odruchów prymitywnych jest asymetryczny toniczny odruch szyjny (ATOS).

Wyzwolicielem tego odruchu jest skurcz mięśni szyi spowodowany czynnym lub biernym skrętem głowy [Mikołajewska; 2017, s. 44]. Kiedy głowa zostanie obrócona w bok, zmiana jej pozycji rejestrowana jest przez ciałka Paciniego obecne w ścięgnach szyi oraz wrzecionka nerwowo-mięśniowe obecne w mięśniach szyi. Informacja o tym transportowana jest do rdzenia przedłużonego, w którym jest przetwarzana. Impulsy do efektorów są z kolei przesyłane drogą korowo-rdzeniową [Khurana oraz Khurana; 2008, s. 792].

Asymetryczny toniczny odruch szyjny (ATOS) występuje w dwóch formach – lewo i prawostronnej. Gdy głowa zostanie obrócona w lewą stronę, kończyny po stronie lewej (twarzowej) wyprostują się, a po stronie prawej (potylicznej) ugną się. Obserwowane jest też otwarcie palców w dłoni po stronie twarzowej i zgięcie palców w dłoni po stronie potylicznej. Analogicznie, po tym jak głowa zostanie obrócona w prawo, ręce i nogi po stronie prawej wyprostują się, a kończyny po stronie lewej zegną się [Mikołajewska; 2017, s. 44].

ATOS prawostronny

Różni badacze i praktycy wskazują inne terminy aktywności asymetrycznego tonicznego odruchu szyjnego. Podawane w literaturze terminy fizjologicznego wygasania ATOS-a to m.in. maksymalnie 6. miesiąc życia [Mikołajewska; 2017, s. 45], [Gieysztor, Sadowska oraz Choińska; 2017, s. 6], [Matyja oraz Domagalska; 1998, s. 61] lub 6.-7. miesiąc życia [Masgutova; 2015, s. 174]. Można również znaleźć informacje, że ATOS wygasa między 6. a 9. miesiącem życia [Garcia-Alix oraz Quero; 2012, s. 843] lub między 3. a 9. miesiącem życia [Taylor, Houghton oraz Chapman; 2004, s. 26]. W przypadku dzieci urodzonych przedwcześnie istotny dla momentu wygaszenia odruchu jest nie wiek urodzeniowy, ale wiek skorygowany.

Siła asymetrycznego tonicznego odruchu szyjnego nie jest stała przez cały okres jego obecności. U prawidłowo rozwijających się dzieci zobaczyć można stopniowe zmniejszanie się aktywności tego odruchu. Asymetryczny toniczny odruch szyjny nie zawsze jednak ulega wygaszeniu zgodnie z normą rozwojową. U części osób, np. z mózgowym porażeniem dziecięcym, odruch ten może występować przez całe życie. Obecność ATOS-a zauważa się również u niektórych dzieci bez zaburzeń neurologicznych. Siła tego odruchu jest wówczas niższa niż u dzieci z widocznymi nieprawidłowościami w obrębie ośrodkowego układu nerwowego. Ze względu na obniżoną siłę działania ATOS-a zwykle mówi się o „częściowo przetrwałym odruchu”, „odruchu nie w pełni wygaszonym” lub o „częściowo obecnym ATOSie”.

Do objawów nie w pełni wygaszonego asymetrycznego tonicznego odruchu szyjnego zaliczyć można m.in. trudności w przekraczaniu linii środkowej ciała oraz opóźnione lub zaburzone wykształcanie się lateralizacji. Osoba z nie wpełni wygaszonym ATOS-em może mieć więc utrudnione wykonywanie wszystkich tych czynności, podczas których:

– kończyny dolne lub górne powinny się skrzyżować (np. zapinanie guzików, owijanie szala dookoła szyi);

– głowa obraca się w którąś stronę (np. rysowanie, pisanie, pływanie, jeżdżenie na rowerze).

Niekiedy obserwować można też zaburzenia równowagi następujące po obróceniu głowy oraz unikanie skręcania samej głowy i zamiast niego obracanie całego ciała w stronę interesującego bodźca.

Przyczyny nie w pełni wygaszonych odruchów prymitywnych nie są jeszcze znane. Część badaczy skłania się ku teorii, że obserwowane opóźnienie w zanikaniu odruchów wynika z opóźnionej mielinizacji włókien nerwowych w ośrodkowym układzie nerwowym. Zwraca się uwagę m.in. na to, że wygaszanie reakcji odruchowych modulowanych przez pień mózgu skorelowane jest z mielinizacją eferentnych dróg nerwowych: korowo-rdzeniowych oraz korowo-jądrowych [Arvedson, Brodsky oraz Lefton-Greif; 2020, s. 79]. Wyniki badań prowadzonych w tym zakresie nie są jednak jednoznaczne. Wykonane w 2006 roku badania nie wykazały żadnych różnic w stopniu mielinizacji włókien nerwowych u dzieci zdrowych i dzieci z idiopatycznym opóźnieniem rozwoju [Maricich, Azizi, Jones, Morriss, Hunter, Smith oraz Miller; 2006], z kolei badania przeprowadzone dwa lata wcześniej przez inną grupę specjalistów wykazały istotnie mniejszą ilość istoty białej w mózgach dzieci mających opóźnienia rozwojowe [Pujol, López-Sala, Sebastián-Gallés, Deus, Cardoner, Soriano-Mas, Moreno oraz Sans; 2004]. 

Chociaż często mówi się o znikaniu odruchów, one prawdopodobnie nigdy nie przestają istnieć, lecz są jedynie tłumione przez struktury korowe [Menkes, Sarnat oraz Maria; 2006, s. 10]. Interesujące badanie w tym zakresie zostało przeprowadzone w latach '60 ubiegłego wieku. U pięciu kobiet mających doświadczenie w technikach świadomego relaksu (które to techniki być może mają możliwość wyciszenia aktywności kory mózgowej) badacze próbowali pięcioma różnymi metodami wywołać ATOS. Asymetryczny toniczny odruch szyjny udało się podczas tego eksperymentu wywołać każdą z testowanych metod [Hellebrandt, Schade oraz Carns; 1962, (za:) Zemke; 1977, s. 19-20].

Mimo że nie ma pewności, iż to opóźnienie w mielinizacji włókien nerwowych stanowi przyczynę niepełnego zanikania odruchów prymitywnych, warto zwrócić uwagę na czynniki negatywnie wpływające na tworzenie się otoczki mielinowej. Zaliczyć do nich można m.in. niedobór żelaza w okresie prenatalnym. Wykazano np., że obniżony poziom ferrytyny u noworodków ma niekorzystny wpływ na mielinizację drogi słuchowej [Choudhury, Amin, Agarwal, Srivastava, Soni oraz Saluja; 2015]. Stosunkowo znanym czynnikiem negatywnie oddziałujących na proces tworzenia się otoczki mielinowej w ośrodkowym i obwodowym układzie nerwowym jest też niedobór witaminy B12. W ośrodkowym układzie nerwowym niedostateczny poziom cyjanokobalaminy powoduje początkowo parestezje w stopach, a w dalszej kolejności objawy mielopatii oraz nieprawidłowości w odbieraniu czucia wibracji i ułożenia ciała w wyniku uszkodzenia sznurów tylnych rdzenia kręgowego [Yogarajah tłum. Turaj; 2016, s. 271-272]. Opisany został też negatywny wpływ niedoboru witaminy B12 na rozwój intelektualny dziecka [Lövblad, Ramelli, Remonda, Nirkko, Ozdoba oraz Schroth; 1997]. Co warte zaznaczenia, skutki niedoboru cyjanokobalaminy są częściowo odwracalny.

Przetrwały asymetryczny toniczny odruch szyjny może bardzo utrudnić codziennie funkcjonowanie. Dlatego też dobrym rozwiązaniem jest rozpoczęcie wygaszania go na zajęciach z fizjoterapeutą lub terapeutą integracji sensorycznej.

Zazwyczaj jednak cotygodniowe zajęcia terapeutyczne nie wystarczą do szybkiego wygaszenia ATOS-a (i innych przetrwałych odruchów). Wtedy dobrze jest polecić podopiecznemu ćwiczenia, które może wykonywać w warunkach domowych, bez specjalistycznego sprzętu. Z myślą o takim zastosowaniu przygotowałam grę „Kosmiczna przygoda”.

Zadania starałam się opracować tak, by mogły być one bezpiecznie wykonane przez dzieci w warunkach domowych. Ćwiczenia jednak zawsze należy dostosować do konkretnego dziecka z uwzględnieniem jego stanu zdrowia. W tym celu najlepiej skonsultować się z fizjoterapeutą/terapeutą integracji sensorycznej.

Plansza, instrukcja i karty z zadaniami do pobrania:
https://drive.google.com/file/d/157LptxnI2SVozRpYfdMQJSSSsJj0RTxe/view?usp=sharing

Bibliografia:
— Arvedson Joan C., Brodsky Linda oraz Lefton-Greif Maureen A., 2020, Pediatric Swallowing and Feeding: Assessment and Management, 3. wydanie, Plural Publishing Inc., San Diego
— Choudhury Vivek, Amin Sanjiv B., Agarwal Asha, Srivastava LM, Soni Arun oraz Saluja Satish, 2015, Latent iron deficiency at birth influences auditory neural maturation inlate preterm and term infants [w:] The American Journal of Clinical Nutrition, nr 102, s. 1030–1034
— Garcia-Alix Alfredo oraz Quero José, 2012, Reflejos primitivos o del desarrollo, Ediciones Díaz de Santos, Madrid
— Gieysztor Ewa Z., Sadowska Ludwika oraz Choińska Anna M., 2017, Stopień integracji odruchów prymitywnych jako narzędzie diagnostyczne do oceny dojrzałości neurologicznej zdrowych dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym [w:] Pielęgniarstwo i Zdrowie Publiczne, vol. 7, nr 1(styczeń–marzec), s. 5-11
— Hellebrandt F. A., Schade M. oraz Carns, M. L., 1962, Methods of evoking the tonic neck reflex in normal human subjects [w:] American Journal of Physical Medicine, nr. 41, s. 90-139 [za:] Zemke Ruth Ann Bast, 1977, Asymmetrical tonic neck reflex in children [w:] Retrospective Theses and Dissertations 6114
— Khurana Indu oraz Khurana Arushi, 2008, Medical Physiology for Undergraduate Students, RELX India Pvt. Ltd., New Delhi
— Lövblad Karl-Olof, Ramelli Gianpaolo, Remonda Luca, Nirkko Arto C., Ozdoba Christoph oraz Schroth Gerhard, 1997, Retardation of myelination due to dietary vitamin B12 deficiency: cranial MRI findings [w:] Pediatric Radiology, nr 27, Springer-Verlag, s. 155-158
— Masgutova Svetlana, 2015, Reflex Integration Disorder as a New Treatment Paradigm for Children with Autism, b.m., Svetlana Masgutova Educational Institute® for Neuro-Sensory-Motor and Reflex Integration
— Maricich Stephen, Azizi Parvin, Jones J.Y., Morriss Michael C., Hunter Jill V., Smith E.O. oraz Miller Geoffrey, 2007, Myelination as Assessed by Conventional MR Imaging is Normal in Young Children with Idiopathic Developmental Delay [w:] American Journal of Neuroradiology, vol. 28, nr. 8, s. 1602-1605
— Matyja Małgorzata oraz Domagalska Małgorzata, 1998, Podstawy usprawniania neurorozwojowego według Berty i Karela Bobathów, Śląska Akademia Medyczna, Katowice
— Menkes John H., Sarnat Harvey B. oraz Maria Bernard L., 2006, Child Neurology, Lippincott Williams & Wilkins, Philadelphia
— Mikołajewska Emilia, 2017, Odruchy pierwotne. Terapia w ujęciu medycznym, FEM, Bydgoszcz
— Pujol Jesús, López-Sala Anna, Sebastián-Gallés Núria, Deus Joan, Cardoner Narcís, Soriano-Mas Carles, Moreno Angel oraz Sans Anna, 2004, Delayed myelination in children with developmental delay detected byvolumetric MRI [w:] NeuroImage, nr 22, s. 897–903
— Taylor Myra, Houghton Stephen oraz Chapman Elaine, 2004, Primitive reflexes and attention-deficit/hyperactivity disorder: developmental origins of classroom dysfunction [w:] International Journal of Special Education, vol. 19, nr 1, Vancouver
— Yogarajah Mahinda, 2016, Crash Course Neurologia, Edra Urban & Partner, Wrocław, red. Horton-Szar Dan, tłum. Turaj Wojciech

„Gnające jajka” – uniwersalna gra planszowa

„Gnające jajka” to uniwersalna gra logopedyczna, która z powodzeniem służyć może za grę familijną.

Zasady gry są bardzo proste:
1. Gracze ustalają, jaka głoska jest poszukiwana (zazwyczaj ta, którą nasz podopieczny właśnie utrwala, np. „sz”).

2) Gracze wybierają swój pionek-jajko i ustawiają się na polu START.

3) Najmłodszy gracz klika na koło fortuny i przesuwa się w przód o tyle pól, ile wskazało koło.

4) Gracz klika na ilustrację umieszczoną na polu, na którym stanął i wykonuje zadanie. Jeśli wykona je poprawnie, pozostaje na swoim polu. Jeśli zadania nie wykona, cofa się o dwa pola.

5) Pozostali gracze postępują analogicznie.

6) Grę wygrywa gracz, który jako pierwszy wskoczy na pole META lub je przeskoczy.

Gra była testowana podczas miłego rodzinnego spotkania, szukaną głoską była u nas głoska „r”. Graczom najbardziej przypadło do gustu zadanie „Podaj nazwę przedmiotu, który lepiej trzymać w zamknięciu i który ma w nazwie szukaną głoskę”, na które padła szybka odpowiedź: „bourbon”.

Królik z kapelusza – utrwalanie głosek „sz” i „ż” („rz”)

Wczoraj był Królik z kapelusza pomagający utrwalać głoskę „cz”, a dzisiaj Królik z kapelusza pomoże z głoskami „sz” i „ż” („rz”):

Królik z kapelusza

Zajęcia logopedyczne mogą być magiczne. Były już na blogu „Czary Czarki”,  były Czary – logopedyczna gra do utrwalania głoski „cz”, były już nawet szklane kule oraz logopedyczna gra planszowa „Straszny zamek”, której nie trzeba drukować.

Dzisiaj z kolei prezentuję „Królika w kapeluszu”. Logopedyczną grę do utrwalania głoski „cz”, przy tworzeniu której nie brało udział żadne zwierzę.

Szalikowa gra do utrwalania głoski „sz”

„Szalikowa” to logopedyczna interaktywna gra do utrwalania głoski „sz”.

Zasady gry:
1) Wszyscy gracze stają na polu „START”.
2) Najmłodszy gracz klika na kostkę i przesuwa się w przód o tyle pól, ile oczek wypadło na kostce.
3) Gracz klika na pole, na którym stanął i sprawdza, z jakiej kategorii słowo ma wymienić, a następnie w ciągu 2 minut (dziecko) lub 1 minuty (dorosły) podaje słowo zawierające głoskę „sz” (i poprawnie je artykułuje!). Jeśli się uda, gracz utrzymuje pozycję. Jeśli gracz nie poda słowa z danej kategorii, które zawiera głoskę „sz”, to cofa się o dwa pola.
4) Pozostali gracze postępują analogicznie.
5) Wygrywa gracz, który pierwszy trafi na pole „META” lub je przeskoczy.

„Straszny zamek” – gra planszowa, której nie trzeba drukować

„Straszny zamek” to moja kolejna propozycja na utrwalanie głoski „sz”.

Proponowane zasady gry:
1) Gracze ustawiają się na polu „START”.
2) Kostką rzuca najmłodszy gracz, a następnie przesuwa się do przodu o tyle pól, ile oczek wypadło na kostce.
3) Gracz ma 30 sekund na podanie słowa zawierającego głoskę „sz”. Jeśli wykona zadanie, utrzymuje swoją pozycję. Jeśli nie, cofa się o 2 pola.
4) Kolejni gracze postępują analogicznie.
5) Wygrywa gracz, który pierwszy stanie na polu „META” lub je przeskoczy.

Gracz, który wygrał musi wymyślić straszną historię, która zawiera przynajmniej 5 słów, które pojawiły się w czasie gry!

Na planszy nie ma jednak żadnego materiału wyrazowego czy zadaniowego, więc plansza jest de facto uniwersalna. Podane przeze mnie zasady można więc łatwo zmodyfikować albo całkowicie zmienić.

Standardowa plansza do pobrania:
https://drive.google.com/open?id=1iraoD6x-6dCtZPtHkC2gsE6T4iyKQ_3k

Co zrobić, żeby nie musieć planszy drukować? Można, oczywiście, wyświetlić ją na tablecie. Wówczas wystarczy tylko postawić pionki na ekranie. Takie rozwiązanie nie zawsze jest jednak możliwe, więc jako opcję proponuję również planszę w pliku .xcf otworzoną np. w GIMPie. Widoczne na planszy duch, różdżka, eliksir i szklana kula są pionkami. Aby móc je przesuwać, trzeba ustawić w opcję „przesunięcie” (gra była testowanie na GIMPie w wersji 2.10.6 i 2.10.18).

Do pobrania plansza w formacie .xcf:
https://drive.google.com/open?id=1Zk8uURz7lxdP3lF9OR5Dg85GfIkswd55

A tu w wersji interaktywnej online (duch, różdżka, eliksir i szklana kula są pionkami, kostkę trzeba dostarczyć samodzielnie, np. wykorzystać rzeczywistą kostkę z innej gry lub ściągnąć aplikację z kostką na telefon):

Wygaszanie tonicznego odruchu błędnikowego (TOB) w warunkach domowych

Odruchy prymitywne to względnie stałe reakcje ruchowe powstałe na skutek standardowego zachowania ruchowego zdrowego noworodka i niemowlęcia. Odruchy te wykształcają się na etapie życia płodowego, widoczne są po narodzinach dziecka, a następnie, w trakcie pierwszego roku życia, ulegają wyhamowaniu [Garcia-Alix oraz Quero; 2012, s. 840].

Jednym z odruchów prymitywnych jest toniczny odruch błędnikowy (TOB).

Wyzwolicielem tonicznego odruchu błędnikowego jest grawitacja. Kiedy głowa dziecka zmieni swoje położenie względem grawitacji, zmiana ta jest rejestrowana przez narząd przedsionkowy. Następnie impulsy przesyłane są przez nerw przedsionkowo-ślimakowy do jąder przedsionkowych i jąder siatkowatych obecnych w rdzeniu przedłużonym. Te z kolei pobudzają drogi przedsionkowo-rdzeniowe i siatkowo-rdzeniowe, które kończą się na neuronach ruchowych α [Khurana oraz Khurana; 2008, s. 790].

Toniczny odruch błędnikowy ma dwie formy – przednią (zgięciową, pronacyjną) oraz tylną (wyprostną, supinacyjną). Kiedy twarz zostanie zwrócona w stronę grawitacji przewagę będą mieć zginacze rąk i nóg, a kiedy tył głowy będzie zwrócony w stronę grawitacji, silniej oddziaływać będą prostowniki kończyn [Mikołajewska; 2017, s. 86]. W efekcie po skierowaniu twarzy w stronę ziemi, dziecko ugnie ręce i nogi. Z kolei po skierowaniu potylicznej strony głowy w kierunku ziemi, kończyny dziecka wyprostują się.

TOB przedni (zgięciowy, pronacyjny)

TOB tylny (wyprostny, supinacyjny)

Różni badacze i praktycy wskazują inne terminy aktywności tonicznego odruchu błędnikowego. Podawane w literaturze terminy fizjologicznego wygasania TOB-u to m.in. 1. miesiąc życia (TOB tylny), 2. miesiąc życia (TOB przedni) [Mikołajewska; 2017, s. 86], 4. miesiąc życia [Matyja oraz Domagalska; 1998, s. 60] lub 4.-5. miesiąc życia [Masgutova; 2015, s. 174]. Niektórzy podają nawet, że TOB zgięciowy wygasza się do końca 4. miesiąca życia, ale TOB wyprostny może być aktywny nawet do czasu ukończenia przez dziecko 3. roku życia [Gieysztor, Sadowska oraz Choińska; 2017, s. 6], [Taylor, Houghton oraz Chapman; 2004, s. 25]. Można również znaleźć informacje, że TOB wygasa między 11. a 24. miesiącem życia [Garcia-Alix oraz Quero; 2012, s. 843]. W przypadku dzieci urodzonych przedwcześnie istotny dla momentu wygaszenia odruchu jest nie wiek urodzeniowy, ale wiek skorygowany.

Wielu badaczy podkreśla, że stopień aktywności tonicznego odruchu błędnikowego nie jest takim sam przez cały okres jego trwania. Odruch ten – u zdrowego, prawidłowo rozwijającego się dziecka – zaczyna z czasem być coraz mniej widoczny, aż do całkowitej niemożności wywołania go. Zmniejszanie się aktywności odruchu (nazywane też przez różnych specjalistów wygaszaniem czy integrowaniem odruchu) wiązane jest z zachodzącą w mózgu dziecka mielinizacją włókien nerwowych [Taylor, Houghton oraz Chapman; 2004, s. 25] oraz polepszaniem się jakości połączeń między różnymi strukturami mózgu [Garcia-Alix oraz Quero; 2012, s. 842].

Mimo że często mówi się o znikaniu odruchów, one prawdopodobnie nigdy nie przestają istnieć, ale są jedynie tłumione przez struktury korowe [Menkes, Sarnat oraz Maria; 2006, s. 10]. W miarę dojrzewania centralnego układu nerwowego dziecka siła tonicznego odruchu błędnikowego staje się coraz mniejsza aż w końcu reakcja odruchowa przestaje być możliwa do wywołania, a pozycja ciała dziecka coraz bardziej zależna jest od jego woli.

Toniczny odruch błędnikowy nie zawsze wygasa zgodnie z normą rozwojową. U osób z niektórymi uszkodzeniami neurologicznymi (np. z mózgowym porażeniem dziecięcym) pełnoobjawowy TOB może się utrzymywać nawet przez całe życie. Możliwe jest również zaobserwowanie tonicznego odruchu błędnikowego u dzieci mających ponad 3 lata, u których nie zostały zdiagnozowane żadne zaburzenia neurologiczne. Siła odruchu u takich dzieci jest zazwyczaj niższa niż u dzieci mających stwierdzone nieprawidłowości w obrębie górnego neuronu ruchowego. Możliwe jest również częściowe lub nawet całkowite zablokowanie reakcji odruchowej w przypadku świadomego zaangażowania w to działanie. Ze względu na zmniejszoną siłę oddziaływania tonicznego odruchu błędnikowego u dzieci bez widocznych zaburzeń neurologicznych często przetrwały odruch określa się terminami „nie w pełni wygaszony”, „dyskretnie niewygaszony” czy „częściowo obecny”.

Przyczyny nie w pełni wygaszonych odruchów prymitywnych nie są jeszcze znane. Część badaczy skłania się ku teorii, że obserwowane opóźnienie w zanikaniu odruchów wynika z opóźnionej mielinizacji włókien nerwowych w ośrodkowym układzie nerwowym. Wyniki badań prowadzonych w tym zakresie nie są jednak jednoznaczne. Przeprowadzone w 2006 roku badania nie wykazały żadnych różnic w stopniu mielinizacji włókien nerwowych u dzieci zdrowych i dzieci z idiopatycznym opóźnieniem rozwoju [Maricich, Azizi, Jones, Morriss, Hunter, Smith oraz Miller; 2006], z kolei badania przeprowadzone dwa lata wcześniej przez inną grupę specjalistów wykazały istotnie mniejszą ilość istoty białej w mózgach dzieci mających opóźnienia rozwojowe [Pujol, López-Sala, Sebastián-Gallés, Deus, Cardoner, Soriano-Mas, Moreno oraz Sans; 2004].

Mimo że nie ma pewności, iż to opóźnienie w mielinizacji włókien nerwowych stanowi przyczynę niepełnego zanikania odruchów prymitywnych, warto zwrócić uwagę na czynniki negatywnie wpływające na tworzenie się otoczki mielinowej. Zaliczyć do nich można m.in. niedobór żelaza w okresie prenatalnym. Wykazano np., że obniżony poziom ferrytyny u noworodków ma niekorzystny wpływ na mielinizację drogi słuchowej [Choudhury, Amin, Agarwal, Srivastava, Soni oraz Saluja; 2015]. Stosunkowo znanym czynnikiem negatywnie oddziałujących na proces tworzenia się otoczki mielinowej w ośrodkowym i obwodowym układzie nerwowym jest też niedobór witaminy B12. W ośrodkowym układzie nerwowym niedostateczny poziom cyjanokobalaminy powoduje początkowo parestezje w stopach, a w dalszej kolejności objawy mielopatii oraz nieprawidłowości w odbieraniu czucia wibracji i ułożenia ciała w wyniku uszkodzenia sznurów tylnych rdzenia kręgowego [Yogarajah tłum. Turaj; 2016, s. 271-272]. Opisany został też negatywny wpływ niedoboru witaminy B12 na rozwój intelektualny dziecka [Lövblad, Ramelli, Remonda, Nirkko, Ozdoba oraz Schroth; 1997]. Co warte zaznaczenia, niedobór cyjanokobalaminy jest częściowo odwracalny.

Do objawów nie w pełni wygaszonego tonicznego odruchu błędnikowego zaliczyć można m.in. obniżone centralne napięcie mięśniowe (niewynikające z chorób dolnego odcinka nerwowego) oraz utrzymywanie nieprawidłowej postawy (zwykle obserwowana jest tendencja do garbienia się, znacznie rzadziej postawa nadmiernie wyprostowana oraz skorelowany z nią chód na palcach). W konsekwencji nadmiernie długo aktywny TOB prowadzić może do zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa czy koślawości kolan. U dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym często obserwowane nieprawidłowości to, poza wspomnianymi wcześniej, większa męczliwość, zaburzenia koordynacji ręka-oko, lęk wysokości, trudności w schodzeniu po schodach oraz nieprawidłowy (zazwyczaj nadmiernie mocny) chwyt narzędzia pisarskiego połączony często ze zbyt mocnym naciskiem tego narzędzia pisarskiego na kartkę.

W przypadku przetrwałego tonicznego odruchu błędnikowego konieczna jest terapia skierowana na jego wygaszenie. Zazwyczaj jest to terapia integracji sensorycznej lub zajęcia z fizjoterapeutą.

Teraz jednak wiele dzieci nie ma możliwości uczestniczenia osobiście w terapii wygaszającej przetrwałe odruchy. Z myślą o dzieciach, które są w takiej sytuacji przygotowałam planszową grę, w której trzeba wykonywać zadania wygaszające TOB przedni i tylny. Założenie było takie, że zadania muszą być możliwe do wykonania w warunkach domowych, a więc nie mogą wymagać żadnego specjalistycznego sprzętu. Te, które wymyśliłam wymagają: łóżka, poduszki, 3 par zwiniętych w kulkę skarpetek (każda para osobno) oraz garnka lub innego pojemnika.

Jakie są zasady gry? Gracze ustawiają się na polu START, a następnie pierwszy gracz rzuca kostką i przesuwa się w przód o tyle pól, ile oczek było na kostce. Następnie gracz wyciąga jedną kartę z zadaniem i próbuje je wykonać. Jeśli je wykona, przesuwa się jeszcze o jedno pole do przodu. Jeżeli nie wykona, cofa się o dwa pola. Dzięki temu gra nie jest w pełni losowa, a dziecko ma większą motywację do solidnego wykonania zadania. Oczywiście, jest to tylko propozycja zasad gry – te można łatwo modyfikować w zależności od potrzeb.

Zadania starałam się opracować tak, by były możliwe do wykonania bezpiecznie przez dzieci w warunkach domowych. Trzeba jednak zawsze indywidualnie ocenić możliwości ruchowe danego dziecka oraz dostosować intensywność ćwiczeń do stanu fizycznego małego pacjenta (w tym do stanu zdrowia). Być może niektóre ćwiczenia nie powinny być w ogóle przez dane dziecko wykonywane.

Plansza, instrukcja i karty z zadaniami do pobrania:
https://drive.google.com/open?id=10-yZaBnmzooCwuXWwbQvDKpXsRlLVIw_

Bibliografia:
— Choudhury Vivek, Amin Sanjiv B., Agarwal Asha, Srivastava LM, Soni Arun oraz Saluja Satish, 2015, Latent iron deficiency at birth influences auditory neural maturation inlate preterm and term infants [w:] The American Journal of Clinical Nutrition, nr 102, s. 1030–1034
— Garcia-Alix Alfredo oraz Quero José, 2012, Reflejos primitivos o del desarrollo, Ediciones Díaz de Santos, Madrid
— Gieysztor Ewa Z., Sadowska Ludwika oraz Choińska Anna M., 2017, Stopień integracji odruchów prymitywnych jako narzędzie diagnostyczne do oceny dojrzałości neurologicznej zdrowych dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym [w:] Pielęgniarstwo i Zdrowie Publiczne, vol. 7, nr 1(styczeń–marzec), s. 5-11
— Khurana Indu oraz Khurana Arushi, 2008, Medical Physiology for Undergraduate Students, RELX India Pvt. Ltd., New Delhi
— Lövblad Karl-Olof, Ramelli Gianpaolo, Remonda Luca, Nirkko Arto C., Ozdoba Christoph oraz Schroth Gerhard, 1997, Retardation of myelination due to dietary vitamin B12 deficiency: cranial MRI findings [w:] Pediatric Radiology, nr 27, Springer-Verlag, s. 155-158
— Masgutova Svetlana, 2015, Reflex Integration Disorder as a New Treatment Paradigm for Children with Autism, b.m., Svetlana Masgutova Educational Institute® for Neuro-Sensory-Motor and Reflex Integration
— Maricich Stephen, Azizi Parvin, Jones J.Y., Morriss Michael C., Hunter Jill V., Smith E.O. oraz Miller Geoffrey, 2007, Myelination as Assessed by Conventional MR Imaging is Normal in Young Children with Idiopathic Developmental Delay [w:] American Journal of Neuroradiology, vol. 28, nr. 8, s. 1602-1605
— Matyja Małgorzata oraz Domagalska Małgorzata, 1998, Podstawy usprawniania neurorozwojowego według Berty i Karela Bobathów, Śląska Akademia Medyczna, Katowice
— Menkes John H., Sarnat Harvey B. oraz Maria Bernard L., 2006, Child Neurology, Lippincott Williams & Wilkins, Philadelphia
— Mikołajewska Emilia, 2017, Odruchy pierwotne. Terapia w ujęciu medycznym, FEM, Bydgoszcz
— Pujol Jesús, López-Sala Anna, Sebastián-Gallés Núria, Deus Joan, Cardoner Narcís, Soriano-Mas Carles, Moreno Angel oraz Sans Anna, 2004, Delayed myelination in children with developmental delay detected by volumetric MRI [w:] NeuroImage, nr 22, s. 897–903
— Taylor Myra, Houghton Stephen oraz Chapman Elaine, 2004, Primitive reflexes and attention-deficit/hyperactivity disorder: developmental origins of classroom dysfunction [w:] International Journal of Special Education, vol. 19, nr 1, Vancouver
— Yogarajah Mahinda, 2016, Crash Course Neurologia, Edra Urban & Partner, Wrocław, red. Horton-Szar Dan, tłum. Turaj Wojciech

Utrwalanie głoski „cz” – 3 dodatkowe interaktywne karty pracy

Zapraszam na trzy interaktywne karty pracy do utrwalania głoski „cz”.

Zaznacz ilustracje obiektów mających w swojej nazwie głoskę „cz”:

Utrwalanie głoski „cz”, an interactive worksheet by miaumiau
liveworksheets.com

Zaznacz słowa, które się rymują:

Co się rymuje ze słowem „kaczka”?, an interactive worksheet by miaumiau
liveworksheets.com

Rozwiąż rebusy:

Rebusy z głoską „cz”, an interactive worksheet by miaumiau
liveworksheets.com

Co widać w szklanej kuli?

Była już Czarująca gra do utrwalania głoski „cz”, to teraz czas na szklane kule.

Co w nich widać? Sprawdź!

Po sprawdzeniu należy wykonać odpowiednie ilustracje na karcie pracy.

Karta pracy do pobrania:
https://drive.google.com/open?id=1jCnDNHb15MQ22Q6f4p0Uip1vKZwzGrOh

Historyjka zdjęciowa o mleczu

Lubię historyjki obrazkowe, bo dzięki nim jednocześnie można rozwijać wiele umiejętności dziecka. Rozumienie relacji przyczynowo-skutkowych? Jasne. Usprawnianie zdolności opowiadania? Oczywiście.

Jakiś czas temu publikowałam szaloną historyjkę obrazkową z zającem, a dzisiaj czas na historyjkę zdjęciową z mleczem.

Ze względu na swoją tematykę powinna być dość bliska wielu dzieciom mieszkającym w Polsce. Z kolei dzieci zastosowaniu fotografii może być pomocna w terapii dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.

Polecam nie tylko pobrać historyjkę do układania w domu, ale również stworzyć własną podczas wiosennego spaceru.

Historyjka zdjęciowa do pobrania:
https://drive.google.com/open?id=1ZDHSAeH1JLCb0bdqIpNZ0tLSGdkSKczn

Utrwalanie głoski „sz” – 3 interaktywne karty pracy

Dzisiaj zapraszam na trzy interaktywne karty pracy do utrwalania głoski „sz”.

Pierwsza karta pracy:

Utrwalanie głoski „sz”, an interactive worksheet by miaumiau
liveworksheets.com

Druga karta pracy:

Kto jest w jajku?, an interactive worksheet by miaumiau
liveworksheets.com

Trzecia karta pracy:

Rebusy z głoską „sz”, an interactive worksheet by miaumiau
liveworksheets.com

Logopedyczne jajka Kaczki Dziwaczki

Co mogłoby się wykluć z jajek Kaczki Dziwaczki? Jeśli ktoś chciałby się dowiedzieć, to ma dzisiaj niespotykaną wcześniej okazję. Wystarczy najechać kursorem na jajka w poniższej karcie pracy i sprawdzić, kto ukrywa się pod kolorową skorupką.

Mieszkańcy jajek mają w swoich nazwach głoski „sz” i „ż”.

Utrwalanie głoski „r” – 3 interaktywne karty pracy

Tym razem 3 interaktywne karty pracy do utrwalania głoski „r”

Pierwsza karta pracy:

Utrwalanie głoski „r”, an interactive worksheet by miaumiau
liveworksheets.com

Druga karta pracy:

O czym myślą roboty?, an interactive worksheet by miaumiau
liveworksheets.com

Trzecia karta pracy:

Rebusy z głoską „r”, an interactive worksheet by miaumiau
liveworksheets.com

Rebusy z głoską „z”

Dzisiaj zapraszam na logopedyczne rebusy z głoską „z”. Rebusy ułożone są od najłatwiejszego do najtrudniejszego.

Rebusy z głoską „z”, an interactive worksheet by miaumiau
liveworksheets.com

Karta obserwacji pogody

W poprzednim tygodniu pisałam o możliwościach wykorzystania w (zdalnej) edukacji dwóch darmowych aplikacji do rozpoznawania roślin, które ostatnio testowałam.

Dzisiaj też w temacie wiosny – interaktywna karta obserwacji pogody.

Można ją wykorzystać zarówno podczas codziennych obserwacji zmieniających się (albo i nie) zjawisk atmosferycznych. W Warszawie ostatnio akurat pogoda dzień w dzień niemalże taka sama… Ale to też dobra okazja, by dzieci zaobserwowały, że niekiedy pogoda się nie zmienia przez dłuższy czas. To również okazja, by porozmawiać z dziećmi na temat konsekwencji takiej sytuacji.

Rubinowe i szafirowe zagadki

Do wczorajszych złotych i srebrnych zagadek przygotowałam jeszcze rubinowe i szafirowe.

Rubinowe służą do utrwalania głoski „r”.

Szafirowe pomagają utrwalać głoskę „sz”.

Z obu zestawów zrobiłam karty pracy na Liveworksheetsach, które ostatnio poznałam dzięki blogowi specjalni.pl.

Rubinowe zagadki z głoską „r”, an interactive worksheet by miaumiau
liveworksheets.com

Szafirowe zagadki z głoską „sz”, an interactive worksheet by miaumiau
liveworksheets.com

Zagadki są też do pobrania w formie pliku w formacie PDF do samodzielnego wydruku.

Do pobrania srebrne zagadki (dwa arkusze na jednej stronie, mieszczą się w zeszycie formatu A5):
https://drive.google.com/open?id=1OhVA_FWw8sHS7WaKv6MvRNqAY9tMba_M

Do pobrania złote zagadki (dwa arkusze na jednej stronie, mieszczą się w zeszycie formatu A5):
https://drive.google.com/open?id=1VQsESXj0v_p__XG4jQ9LGSAo5Ah1cyEd

Złote i srebrne zagadki

Przygotowałam dzisiaj dwa zestawy zagadek logopedycznych do utrwalania głosek „s” i „z”.

Do utrwalania głoski „s” służy zestaw srebrny.

Do utrwalania głoski „z” służy zestaw złoty.


Z obu zestawów zrobiłam karty pracy na Liveworksheetsach, które ostatnio poznałam dzięki blogowi specjalni.pl.

Srebrne zagadki z głoską „s”., an interactive worksheet by miaumiau
liveworksheets.com

Złote zagadki z głoską „z”, an interactive worksheet by miaumiau
liveworksheets.com

Zagadki są też do pobrania w formie pliku w formacie PDF do samodzielnego wydruku.

Do pobrania srebrne zagadki (dwa arkusze na jednej stronie, mieszczą się w zeszycie formatu A5):
https://drive.google.com/open?id=1leIS8kroBq5rEa6YRJU1WF_C7_vSiHs-

Do pobrania złote zagadki (dwa arkusze na jednej stronie, mieszczą się w zeszycie formatu A5):
https://drive.google.com/open?id=1RIh5LjleDndVZMPdxunF0fZJaaAe0xni

Do pobrania złote i srebrne zagadki (dwa inne arkusze na jednej stronie, mieszczą się w zeszycie formatu A5):
https://drive.google.com/open?id=1_b7OTJI_Ja3g14GzC5oltqAab5AarueI

Ozobot Uszatka

Ozobot to malutki robot, który powstał z myślą o uczeniu dzieci programowania. Nie jest to akurat główny cel zajęć, które prowadzę, ale nic nie stoi na przeszkodzie, by uczynić z Ozobota kompana logopedycznych zabaw.

Do Ozobota można dokupić zestaw nakładek i naklejek, dzięki czemu da się zmieniać jego wygląd. Na początku miałam plan dostosowywać Ozobota do tematu przewodniego zajęć logopedycznych, ale kocie uszka, które jako pierwsze założyłam na Ozobota urzekły mnie tak bardzo, że zostały stałym elementem wizerunku robota. Sam robot zresztą otrzymał imię Uszatka.

Po dłuższym czasie korzystania z Ozobota, w tym regularnym transportowaniu go do pracy, uszy robota zaczęły wypadać z wgłębienia w obudowie, w którym powinny się trzymać (uszka są tekturowe i po iluś włożeniach do wgłębienia, dół tektury się rozwarstwił). Mam co prawda kolejne kocie uszka w zestawie z ozdobami, ale postanowiłam jednak naprawić te dotychczas używane. Sposób naprawy z jednej strony był prosty i oczywisty, bowiem wystarczyło zalaminować uszka. Z drugiej strony, zadanie wcale nie było proste, bo uszka były zbyt grube jak na mój laminator. Ostatecznie jednak uszka zalaminowałam, choć widać, że boki folii laminacyjnej nie skleiły się. Ważne jednak, że teraz uszka na nowo trzymają się obudowy Ozobota, dzięki czemu Uszatka nadal może być Usztką.

Na zajęciach stacjonarnych Ozobot był ostatnio częstym gościem. Uszatka jeździła po przygotowanych przeze mnie planszach i docierała do różnych obiektów, które miały w swojej nazwie ćwiczone przez dzieci głoski. Dzieci tworzyły też swoje plansze dla Uszatki ucząc się zasad używania kolorów do planowania trasy przejazdu robota. Rzecz jasna usprawniały przy tym motorykę małą – wbrew pozorom narysowanie dobrej trasy dla Uszatki to nie taka banalna sprawa. Niektóre dzieci też dopiero uczyły się używania markerów o ściętej końcówce, więc nabywały nowych umiejętności związanych z użytkowaniem narzędzi pisarskich.

No a co ze zdalnym nauczaniem? Czy Ozobot może się tu sprawdzić? Według mnie – tak!

Ba, można dzięki niemu stworzyć nie tylko materiał dydaktyczny dla dzieci, ale też otrzymać od dzieci informację zwrotną. A przy tym wszystkim poćwiczyć prawidłową wymowę.

Na samym początku zabawy zapoznawcze lub przypominające zasady pracy z Ozobotem. Dziecko otrzymuje drogą elektroniczną trasę Ozobota i ma nazwać wszystkie obiekty, które są na tej planszy (obiekty, oczywiście, mają w swojej nazwie ćwiczoną głoskę). Później dziecko zgaduje, dokąd trafi Ozobot (znów utrwala prawidłową wymowę), a następnie odtwarza moje nagranie i sprawdza, dokąd faktycznie Ozobot trafił (i kolejny raz ćwiczona jest właściwa artykulacja).

Następne zadanie jest podobne. Dziecko nazywa obiekty z planszy i zgaduje dokąd trafi Uszatka. Następnie odtwarza filmik i sprawdza, dokąd faktycznie dotarła. Potem… Jeszcze raz to samo. Robot za każdym razem trafia w to samo miejsce. Dlaczego? Dlatego, że po drodze napotyka na odpowiedni kod kolorów, który wymusza na nim najpierw skręcenie w lewo, a potem skręcenie w prawo.

Plik do pobrania:
https://drive.google.com/open?id=1qmZxKKblyQbgPEJeZNA9x5Bg3GyZqaYS

Gdy dziecko ma już wprowadzone kody na wymuszone skręcenie w prawo i skręcenie w lewo, może otworzyć plansze do samodzielnego uzupełnienia. Plansze są w pliku graficznym i zawierają od razu próbnik kolorów (bo Ozobot lubi konkretne odcienie zieleni, błękitu i czerwieni). Na planszach, które stworzyłam Uszatka może pojechać tylko w prawo lub w lewo. W zależności od tego, w którą stronę pojedzie, trafi do czegoś innego. Dziecko musi wybrać taki kod, żeby Uszatka trafiła do obiektu, który dziecko woli. Oczywiście, wszystkie obiekty mają w swojej nazwie głoskę, którą ćwiczy dziecko.

Do tego zadania nie jest potrzebna ani drukarka, ani nic specjalnego, poza programem do edycji grafiki. Program musi mieć tylko funkcje pobrania koloru z próbnika i wypełniania obiektu kolorem, więc na dobrą sprawę nawet prosty edytor grafiki powinien się tu sprawdzić.

Dziecko wypełnia odpowiednie pola kolorami, odsyła do mnie plik graficzny, a ja drukuję trasę i nagrywam dla dziecka filmik, jak Uszatka dociera do wybranych przez dziecko obiektów.

Plansza „żółty czy różowy?” do pobrania:
https://drive.google.com/open?id=1EnZex5rgyTmTGp64bbja2WrYbMeCIize

Plansza „żuk czy wąż?” do pobrania:
https://drive.google.com/open?id=1hJsF7_xGFC_KzZ6KQrjSCjsqb89COrw8

Plansza „żonkile czy burza?” do pobrania:
https://drive.google.com/open?id=1k9gzp9ClFC5skymeivY8AdNh8UrljtKh

Trzeba pamiętać, że odcienie zieleni, błękitu i czerwieni są tak dopasowane, żeby na mojej domowej drukarce dawały wydruk w kolorze rozumianym przez Ozobota. Różne drukarki i tonery mogą wymagać użycia trochę innych odcieni. W takiej sytuacji warto samodzielnie zmodyfikować kolory i próbnik kolorów na planszach (w razie czego mogę pomóc z edycją).

Wiosna – utrwalanie głosek

Aby uprzyjemnić powtarzanie wyrazów zawierających głoski „sz” i „ż” („rz”), przygotowałam dla moich uczniów tygodniowy zestaw słów. Codziennie należy przeczytać na głos albo powtórzyć po osobie dorosłej wyrazy przypisane do danego dnia tygodnia… A potem kliknąć kwadracik przed wyrazem.

Karta pracy jest wynikiem mojego ćwiczenia z programem PDFescape, który szczerze polecam.

Trzeba pamiętać, że nie wszystkie programy otwierające pliki PDF w ten sam sposób wyświetlają formularze. Sprawdzałam działanie pliku w programie Evince i w programie Okular – w obu plik był czytelny i można było w nim zaznaczać pola przy wyrazach.

karta z wyrazami do pobrania:
https://drive.google.com/open?id=1BiObVDWkFl2v2Mv8GkbiQ0GQUhtHQno9