Miejscownik jest jednym z trudniejszych przypadków w języku
polskim, głównie ze względu na wiele różnych końcówek
fleksyjnych oraz liczne alternacje głoskowe (przynajmniej w liczbie
pojedynczej – w liczbie mnogiej formy miejscownikowe są wręcz
bajecznie proste w tworzeniu). Dlatego dzisiaj dzielę się
materiałami, które pomogą utrwalić formy miejscownikowe
rzeczowników rodzaju żeńskiego*.
Jak to w ogóle z
tym miejscownikiem jest?
Tym, którzy wolą
tabelki od razu mówię: tabelka jest poniżej!
Jeżeli temat wyrazu
kończy się głoską „c”, „ż”, „dż”, „cz”, „dz”,
„sz”, „rz”**, a więc jedną z głosek funkcjonalnie miękkich
(poza „l”), to otrzymuje końcówkę fleksyjną „y”.
Jeżeli temat wyrazu
kończy się głoską „l”, głoską miękką „sia”, „zia”,
„cia, „dzia”, „nia”, „ś”, „ź”, „ć”, „dź”,
„ń”, „j” albo głoską zmiękczoną, czyli taką, za którą
jest głoska „i”, to otrzymuje końcówkę fleksyjną „i”***.
Jeżeli temat wyrazu
kończy się głoskami „cja”, „sja” lub „zja”, to otrzymuję
końcówkę fleksyjną „i”.
Jeżeli temat wyrazu
kończy się głoską „k”, to ulega ona przekształceniu w głoskę
„c”, a po niej pojawia się jeszcze końcówka fleksyjna „e”.
Jeżeli temat wyrazu
kończy się głoską „g”, to ulega ona przekształceniu w głoskę
„dz”, a po niej pojawia się jeszcze końcówka fleksyjna „e”.
Jeżeli temat wyrazu
kończy się głoską „ch”, to ulega ona przekształceniu w
głoskę „sz”, a po niej pojawia się jeszcze końcówka
fleksyjna „e”.
Jeżeli temat wyrazu
kończy się głoską „ł”, to ulega ona przekształceniu w
głoskę „l”, a po niej pojawia się jeszcze końcówka fleksyjna
„e”.
Jeżeli temat wyrazu
kończy się głoską „r”, to ulega ona przekształceniu w głoskę
„rz”, a po niej pojawia się jeszcze końcówka fleksyjna „e”.
Jeżeli temat wyrazu
kończy się głoską „h”, to ulega ona przekształceniu w głoskę
„ż”, a po niej pojawia się jeszcze końcówka fleksyjna „e”.
Jeżeli temat wyrazu
kończy się głoską twardą „b”, „f”, „m”, „n”,
„p”, „s”, „w”, „z”, to ostatnia głoska zmiękcza się
i za nią pojawia się głoska „e”.
Jeżeli temat wyrazu
kończy się głoską „d”, to ulega ona przekształceniu w głoskę
„dzi”, a po niej pojawia się jeszcze końcówka fleksyjna „e”.
Jeżeli temat wyrazu
kończy się głoską „t”, to ulega ona przekształceniu w głoskę
„ci”, a po niej pojawia się jeszcze końcówka fleksyjna „e”.
Ufff! To teraz w
formie tabelki:
Do pobrania tabelka: https://drive.google.com/file/d/1qX4_00Ya2BYtwm4RLCI0_1lgqJssbQSm/view?usp=sharing
No i trzeba pamiętać, że są jeszcze pojedyncze wyjątki…
No dobra, teoria
jest, to czas na praktykę. W ćwiczeniach pomogą rozmarzone sówki
i inne ptaszyny. Przy okazji przypomnę od razu swoje zeszłoroczne Rozmówki Sówki.
Do pobrania plansza
z sówkami:
https://drive.google.com/file/d/1yD6rhlUkf9Ex4p_BL3yVYDCmcRXICaKw/view?usp=sharing
Do pobrania plansza
z kolorowymi ptakami:
https://drive.google.com/file/d/1d0BwxtKdotxw3Wk0JAOv1k1DTB5On-xE/view?usp=sharing
O czym one myślą?
Sprawdźmy. Należy zakręcić kołem fortuny, a następnie
powiedzieć, o czym dana postać myśli. Po zakręceniu kołem można
kliknąć przycisk z napisem „remove”, żeby usunąć daną
ilustrację – wówczas nie będzie ryzyka, że kolejny ptak będzie
myśleć o tym samym.
Koło fortuny z
wyrazami z tematami kończącymi się głoskami funkcjonalnie
miękkimi poza „l”, a więc mające w miejscowniku końcówkę
fleksyjną „y”:
Koło fortuny z
wyrazami z tematami kończącymi się głoską „k”, a więc
mające w miejscowniku alternację „k” do „c” i końcówkę
fleksyjną „e”:
Koło fortuny z
wyrazami z tematami kończącymi się głoską „p”, „b”, „n”, „w”, a więc
mające w miejscowniku zmiękczenie ostatniej głoski w temacie oraz końcówkę fleksyjną „e”:
Oczywiście, karty z
ptakami można wykorzystać też do innych zadań. Mam przygotowane
dodatkowe karty z wymienionymi cechami przedmiotów. Nasz podopieczny
sam musi wybrać wyraz, który pasuje do danego opisu i użyć tego
wyrazu w formie miejscownika. To zadanie bardziej sprawdzi się u
osób lepiej znających język polski czy wręcz na zajęciach
logopedycznych do ćwiczenia rozumienia ze słuchu oraz rozwijania
zasobu słownictwa.
Do pobrania pierwszy
zestaw plansz z opisami:
https://drive.google.com/file/d/12R3KR7Ahblqy6VXSGEoNEm1gMpeWE5rV/view?usp=sharing
Do pobrania drugi
zestaw plansz z opisami:
https://drive.google.com/file/d/1btnFY998H-tulU7ti3YBN7vNCyRpe2dt/view?usp=sharing
Do pobrania trzeci
zestaw plansz z opisami:
https://drive.google.com/file/d/1SbCJmgg_H57tPUkIrgCjgaDf1tOX-ucu/view?usp=sharing
*Oraz rzeczowników
rodzaju męskiego, które w liczbie pojedynczej odmieniają się
zgodnie z wyrazami żeńskotematowymi, np. „tata”, „poeta”
czy „radża”.
**Głoski
funkcjonalnie miękkie można łatwo zapamiętać dzięki rymowance:
Cedr żyje, dżdżu
czeka,
dzwoni las, szumi
rzeka.
Pierwsza litera
każdego wyrazu odpowiada jednej głosce funkcjonalnie miękkiej.
***Nie zawsze jednak
w piśmie widać różnicę. Np. w słowie „Mania” zapis „ni”
odpowiada głosce miękkiej „ń” (środek języka unosi się w
stronę podniebienia). Z kolej w słowie „Dania” zapis „ni”
odpowiada głosce zmiękczonej, a więc głosce „n”, która
dodatkowo wymawiana jest z ruchem języka w stronę podniebienia.
Dlatego właśnie mówić będziemy o „Mani” z jednym „i” i
„Danii” z dwoma „i” na końcu.
