Prosta gra planszowa do ćwiczenia aparatu artykulacyjnego

Jak zachęcić dziecko do kilkukrotnego powtórzenia tego samego ćwiczenia usprawniającego aparat artykulacyjny? Na przykład poprzez uczestnictwo w grze planszowej. 

Zasady gry są proste:
1. Gracze ustawiają pionki na szarym polu.
2. Najmłodszy gracz rzuca kostką i porusza się do przodu o tyle pól, ile oczek było na kostce.
3. Gracz wykonuje ćwiczenie widoczne na polu, na którym stanął.
4. Gracz dorysowuje włosy na polu, na którym stoi.
5. Kolejni gracze postępują analogicznie.
6. Gra kończy się, gdy nie ma już miejsca na dorysowanie żadnej fryzury.

Jakie zalety ma gra?
1. Motywuje dziecko do wielokrotnego wykonania różnych ćwiczeń.
2. Sprawdza się przy różnej liczbie graczy. Jednego dnia prowadzisz zajęcia indywidualne, grupowe i w parach? Żaden problem.
3. Nie motywuje do współzawodnictwa w zabawie, w której liczy się tylko przypadek. Tak naprawdę w grze nie ma wygranych. Wszyscy gracze kończą rozgrywkę w tym samym momencie.
4. Pozwala dziecku mieć wpływ na to, co widzi na planszy i rozwijać kreatywność.

Link do pobrania gry za darmo: https://drive.google.com/file/d/1gdeFwgUfOQiEazEa4zq0XNNABevxtEcA/view?usp=sharing

Pogaduszki Papużki i słów kilka o miejscowniku

Ostatnio pisałam o miejscowniku rzeczowników rodzaju żeńskiego. Dla równowagi dzisiaj będzie o miejscowniku rzeczowników rodzaju męskiego i nijakiego.

Gotowi?

To zaczynamy. Na początku trochę o tym, jak to w ogóle z tym miejscownikiem jest. Rzeczowniki rodzaju żeńskiego mają naprawdę różne formy w zależności od głoski, którą się kończy temat wyrazu. Cóż, z rzeczownikami rodzaju męskiego i nijakiego znacznie łatwiej nie będzie.

Najpierw rodzaj męski. I… Od razu mówię: tabelki będą poniżej.

Jeżeli temat wyrazu kończy się głoską funkcjonalnie miękką, czyli „-c”, „-ż”, „-dż”, „-cz”, „-dz”, „-l”, „-sz” i „-rz” lub głoską „-k”, „-g”, „-ch”, „-h” lub „-j” to formy miejscownikowe zakończone są głoską „-u”. Do tej grupy zaliczają się też pojedyncze formy typu „(o) domu” czy „(o) panu”.

Jeżeli temat wyrazu kończy się głoską „-b”, „-f”, „-m”, „-n”, „-p” lub „-w”, to głoska ta otrzymuje zmiękczenie oraz dodawana jest końcówka fleksyjna „e”, wobec czego wyrazy kończą się „-bie”, „-fie”, „-mie”, „-nie”, „-pie” lub „-wie”.

Wyrazy mające na końcu tematu głoski „-s” lub „-z” w miejscowniku kończą się odpowiednio dźwiękami „-sie” lub „-zie”.

Wyrazy mające na końcu tematu głoskę „-ł” posiadają w miejscowniku alternację „-ł” do „-l” oraz otrzymują końcówkę fleksyjną „-e”.

Wyrazy mające na końcu tematu głoskę „-r” posiadają w miejscowniku alternację „r” do „rz” oraz otrzymują końcówkę fleksyjną „-e”.

Wyrazy mające na końcu tematu głoskę „d” lub „t” posiadają w miejscowniku odpowiednio alternację „-d” do „-dzi” i „-t” do „-ci” oraz otrzymują końcówkę fleksyjną „-e”.

Wyrazy kończące się „-ów” i „-ół” kończą się „-owie” i „-ole”.

Jeżeli temat wyrazu kończy się głoską miękką, czyli „ś”, „ź”, „ć”, „dź” lub „ń”, formy miejscownikowe zakończone są odpowiednio „-siu”, „ziu”, „-ciu”, „dziu” i „niu”.

Końcówkę fleksyjną „-u” często otrzymują też nazwy miejscowości pochodzące od nazw imion (np. „(o) Przemyślu) oraz niektóre nazwy zwierząt (np. „(o) gołębiu” czy „(o) pawiu”).

Jak rodzaj męski jest już znany, to czas na nieznacznie już łatwiejszy zbiór rzeczowników rodzaju nijakiego.

Wyrazy zakończone „-bo”, „-fo”, „-mo”, „-no”, „-po”, „-so”, „-wo”, „-zo” w formach miejscownikowych otrzymują zmiękczenie ostatniej głoski w temacie i końcówkę fleksyjną „e”, wobec czego kończą się odpowiednio: „-bie”, „-fie”, „-mie”, „-nie”, „-pie”, „-sie”, „-wie”, „-zie”.

Wyrazy z tematem kończącym się głoską „-ł”, „-r”, „-t” i „-d” mają w miejscowniku alternację odpowiednio do głosek „l”, „rz”, „ci” i „dzi” oraz otrzymują końcówkę fleksyjną „-e”.

Te słowa, które mają na końcu tematu „-st”, „-zd” i „-sł” kończą się w miejscowniku odpowiednio „-ście”, „-ździe” i „śle”.

Wyrazy zakończone głoską „-ę” w miejscowniku przyjmują końcówkę fleksyjną „-ęciu”.

Wyrazy zakończone głoską „-e” w miejscowniku mają końcówkę fleksyjną „-u”.

A słowa zakończone „-um”, „-ie”, „-i”, „-lo”, „-go”, „-czo”, „-ao” zasadniczo są nieodmienne.

Uffffff! To teraz tabelki:

Do pobrania tabelka z formami miejscownikowymi rzeczowników rodzaju męskiego: https://drive.google.com/file/d/1RCAyVvsRIJgsTBsfppfdwA2XgYeIn7Sy/view?usp=sharing

Do pobrania tabelka z formami miejscownikowymi rzeczowników rodzaju nijakiego: https://drive.google.com/file/d/1_Eeh7ffQml2si8A6fjTHCxYWQIb9btJe/view?usp=sharing

A teraz trochę praktyki. Ostatnio były Rozmówki Sówki, to dzisiaj Pogaduszki Papużki. O czym mówi papuga? Sprawdźmy.

Plansza z papugą do pobrania: https://drive.google.com/file/d/1LLR_WsS4oWamDN3mXm1UEVOtuon3pw_D/view?usp=sharing

Koło fortuny z miksem wyrazów rodzaju nijakiego:



Koło fortuny z miksem wyrazów rodzaju męskiego:



Do utrwalania form miejscownikowych przydać się może też zadanie pisemne polegające na uzupełnieniu zdań odpowiednio odmienionymi wyrazami podanymi w nawiasie.

Do pobrania ćwiczenie z lukami: https://drive.google.com/file/d/1cbfmO6gDZDiJXavifNms6c7kFcrl5CRA/view?usp=sharing

Utrwalanie form miejscownikowych można też połączyć z rozwijaniem zasobu słownictwa i kreatywności oraz odrobiną rywalizacji.

Potrzebna będzie plansza wraz z zestawem kart ze zdaniami do uzupełnienia.

Do pobrania gra (plansza i karty z pytaniami): https://drive.google.com/file/d/1iQCa_GGiWug1cZ4BkAYCRfzZR7uKuMfd/view?usp=sharing

Proponowane zasady gry:

1. Grę zaczyna najmłodszy gracz rzucając kostką. Porusza się o tyle pól do przodu, ile wskazała kostka.
2. Gracz odpowiada na pytanie zapisane na wylosowanej karcie.
3. Jeżeli gracz poprawnie wykona zadanie, przesuwa się o jedno pole do przodu.
4. Jeżeli gracz nie wykona zadania poprawnie, cofa się o dwa pola (lub na pole startowe, jeżeli był na pierwszym polu).
5. Gra kończy się, gdy pierwszy gracz znajdzie się na mecie.

Logopedyczne jaja – część druga

Momentami pogoda jest już tak wiosenna, że po prostu musiałam stworzyć wiosenne zagadki. Dobre do rozwijania słownictwa, ćwiczenia uwagi słuchowej, zwiększania umiejętności rozumienia na podstawie wysłuchiwania słów kluczowych… Czy po prostu jako wstęp do rozmowy o wiośnie. Zagadki to jedna z tych pomocy dydaktycznych, które dobre są do wszystkiego. Zapraszam na te wiosenne:

Zagadki – wiosna, an interactive worksheet by miaumiau
liveworksheets.com

Rozgrzewka przyda się też aparatowi artykulacyjnemu. Standardowo już polecam grę planszową. Tym razem w rolę pionków wcielają się kolorowe jajka.

Po rozgrzewce aparatu artykulacyjnego czas na jajka. I to nie byle jakie – szalone, kolorowe, cudowne oraz powstałe bez udziału żadnego tęskniącego za potomstwem ptaka. Zadaniem dziecka jest przeczytanie słowa umieszczonego na skorupce, a następnie… Odłupanie górnej części skorupki i wyrzucenie jej poza granice ekranu. Kosztowności znajdujące się w jajku są nagrodą, którą można przesunąć na prawą stronę ilustracji, by na koniec ćwiczenia móc policzyć zebrane skarby.

Kolorowe jajka do ćwiczenia głoski „cz” w nagłosie:

Kolorowe jajka do ćwiczenia głoski „s” w nagłosie:

Kolorowe jajka do ćwiczenia głoski „ś” w nagłosie:

A na koniec jedna z moich ulubionych gier, czyli „Zgadnij, kto to?” w wersji dość szalonej. Postać, w którą wciela się gracz należy zaznaczyć na górnej belce niebieskim prostokątem, a postacie, które zostały wyeliminowane ze śledztwa należy zasłaniać białymi prostokątami na części ekranu z zielonym tłem.

Ale jaja! I to logopedyczne!

Pogodowej wiosny jeszcze u mnie nie ma, choć ta kalendarzowa przyszła już parę dni temu. A logopedyczna? Nie tylko przyszła, ale już niemalże w pełni się zadomowiła.

Zaczęło się od nieznacznego ocieplenia, które skłoniło do spaceru po zielonej łące i wykonania rozgrzewki aparatu artykulacyjnego.

Odnalezione podczas spaceru po łące jajka okazały się bardziej nietypowe, niż można byłoby się tego spodziewać na początku. Skorupki niezwykłych jajek zaczęły pękać, a z jajek wykluły się… Kaczątka? Pisklęta? A gdzieżby!

Tajemnicze jajka – ćwiczenie do utrwalania głoski „cz”:

Tajemnicze jajka – ćwiczenie do utrwalania głosek „s” i „z”:

Tajemnicze jajka – ćwiczenie do utrwalania głosek „sz” i „ż”/„rz”:

Tajemnicze jajka – ćwiczenie do utrwalania głoski „cz”:

Aż w końcu nadeszło znaczne ocieplenie. Może to napływ ciepłego powietrza z południa? A może efekt wysiłku umysłowego związanego z zagadkami szalonych jajek? Kto wie. Jajka, na szczęście, są bardzo przyjazne i już teraz podpowiadają, że odpowiedzi na zagadki kryją w sobie słowa zawierające głoskę „cz”.

ZAGADKI JAJEK – głoska „cz”, an interactive worksheet by miaumiau
liveworksheets.com

A tajemnicze jajka? No cóż, posklejały skorupki i postanowiły żyć własnym życiem. Wyruszyły w logopedyczną podróż i kto wie, co teraz w sobie skrywają. Gra „Gnające jajka” jest stosunkowo uniwersalna, polecana raczej dla starszych graczy. Pokazywałam ją już w ubiegłym roku szkolnym, ale i w tym roku może się przydać na zajęciach.

Wygaszanie asymetryczneto tonicznego odruchu szyjnego (ATOS) w warunkach domowych

W maju pisałam o tonicznym odruchu błędnikowym. Dzisiaj notka będzie o innym odruchu – o asymetrycznym tonicznym odruchu szyjnym (ATOS). Z racji dużego podobieństwa tematycznego między dwiema notkami trochę informacji się powtórzy, ale będzie też dużo nowych konkretnie na temat ATOS-a.

Odruchy prymitywne to względnie stałe reakcje ruchowe powstałe na skutek standardowego zachowania ruchowego zdrowego noworodka i niemowlęcia. Odruchy te wykształcają się na etapie życia płodowego, widoczne są po narodzinach dziecka, a następnie, w trakcie pierwszego roku życia, ulegają wyhamowaniu [Garcia-Alix oraz Quero; 2012, s. 840].

Jednym z odruchów prymitywnych jest asymetryczny toniczny odruch szyjny (ATOS).

Wyzwolicielem tego odruchu jest skurcz mięśni szyi spowodowany czynnym lub biernym skrętem głowy [Mikołajewska; 2017, s. 44]. Kiedy głowa zostanie obrócona w bok, zmiana jej pozycji rejestrowana jest przez ciałka Paciniego obecne w ścięgnach szyi oraz wrzecionka nerwowo-mięśniowe obecne w mięśniach szyi. Informacja o tym transportowana jest do rdzenia przedłużonego, w którym jest przetwarzana. Impulsy do efektorów są z kolei przesyłane drogą korowo-rdzeniową [Khurana oraz Khurana; 2008, s. 792].

Asymetryczny toniczny odruch szyjny (ATOS) występuje w dwóch formach – lewo i prawostronnej. Gdy głowa zostanie obrócona w lewą stronę, kończyny po stronie lewej (twarzowej) wyprostują się, a po stronie prawej (potylicznej) ugną się. Obserwowane jest też otwarcie palców w dłoni po stronie twarzowej i zgięcie palców w dłoni po stronie potylicznej. Analogicznie, po tym jak głowa zostanie obrócona w prawo, ręce i nogi po stronie prawej wyprostują się, a kończyny po stronie lewej zegną się [Mikołajewska; 2017, s. 44].

ATOS prawostronny

Różni badacze i praktycy wskazują inne terminy aktywności asymetrycznego tonicznego odruchu szyjnego. Podawane w literaturze terminy fizjologicznego wygasania ATOS-a to m.in. maksymalnie 6. miesiąc życia [Mikołajewska; 2017, s. 45], [Gieysztor, Sadowska oraz Choińska; 2017, s. 6], [Matyja oraz Domagalska; 1998, s. 61] lub 6.-7. miesiąc życia [Masgutova; 2015, s. 174]. Można również znaleźć informacje, że ATOS wygasa między 6. a 9. miesiącem życia [Garcia-Alix oraz Quero; 2012, s. 843] lub między 3. a 9. miesiącem życia [Taylor, Houghton oraz Chapman; 2004, s. 26]. W przypadku dzieci urodzonych przedwcześnie istotny dla momentu wygaszenia odruchu jest nie wiek urodzeniowy, ale wiek skorygowany.

Siła asymetrycznego tonicznego odruchu szyjnego nie jest stała przez cały okres jego obecności. U prawidłowo rozwijających się dzieci zobaczyć można stopniowe zmniejszanie się aktywności tego odruchu. Asymetryczny toniczny odruch szyjny nie zawsze jednak ulega wygaszeniu zgodnie z normą rozwojową. U części osób, np. z mózgowym porażeniem dziecięcym, odruch ten może występować przez całe życie. Obecność ATOS-a zauważa się również u niektórych dzieci bez zaburzeń neurologicznych. Siła tego odruchu jest wówczas niższa niż u dzieci z widocznymi nieprawidłowościami w obrębie ośrodkowego układu nerwowego. Ze względu na obniżoną siłę działania ATOS-a zwykle mówi się o „częściowo przetrwałym odruchu”, „odruchu nie w pełni wygaszonym” lub o „częściowo obecnym ATOSie”.

Do objawów nie w pełni wygaszonego asymetrycznego tonicznego odruchu szyjnego zaliczyć można m.in. trudności w przekraczaniu linii środkowej ciała oraz opóźnione lub zaburzone wykształcanie się lateralizacji. Osoba z nie wpełni wygaszonym ATOS-em może mieć więc utrudnione wykonywanie wszystkich tych czynności, podczas których:

– kończyny dolne lub górne powinny się skrzyżować (np. zapinanie guzików, owijanie szala dookoła szyi);

– głowa obraca się w którąś stronę (np. rysowanie, pisanie, pływanie, jeżdżenie na rowerze).

Niekiedy obserwować można też zaburzenia równowagi następujące po obróceniu głowy oraz unikanie skręcania samej głowy i zamiast niego obracanie całego ciała w stronę interesującego bodźca.

Przyczyny nie w pełni wygaszonych odruchów prymitywnych nie są jeszcze znane. Część badaczy skłania się ku teorii, że obserwowane opóźnienie w zanikaniu odruchów wynika z opóźnionej mielinizacji włókien nerwowych w ośrodkowym układzie nerwowym. Zwraca się uwagę m.in. na to, że wygaszanie reakcji odruchowych modulowanych przez pień mózgu skorelowane jest z mielinizacją eferentnych dróg nerwowych: korowo-rdzeniowych oraz korowo-jądrowych [Arvedson, Brodsky oraz Lefton-Greif; 2020, s. 79]. Wyniki badań prowadzonych w tym zakresie nie są jednak jednoznaczne. Wykonane w 2006 roku badania nie wykazały żadnych różnic w stopniu mielinizacji włókien nerwowych u dzieci zdrowych i dzieci z idiopatycznym opóźnieniem rozwoju [Maricich, Azizi, Jones, Morriss, Hunter, Smith oraz Miller; 2006], z kolei badania przeprowadzone dwa lata wcześniej przez inną grupę specjalistów wykazały istotnie mniejszą ilość istoty białej w mózgach dzieci mających opóźnienia rozwojowe [Pujol, López-Sala, Sebastián-Gallés, Deus, Cardoner, Soriano-Mas, Moreno oraz Sans; 2004]. 

Chociaż często mówi się o znikaniu odruchów, one prawdopodobnie nigdy nie przestają istnieć, lecz są jedynie tłumione przez struktury korowe [Menkes, Sarnat oraz Maria; 2006, s. 10]. Interesujące badanie w tym zakresie zostało przeprowadzone w latach '60 ubiegłego wieku. U pięciu kobiet mających doświadczenie w technikach świadomego relaksu (które to techniki być może mają możliwość wyciszenia aktywności kory mózgowej) badacze próbowali pięcioma różnymi metodami wywołać ATOS. Asymetryczny toniczny odruch szyjny udało się podczas tego eksperymentu wywołać każdą z testowanych metod [Hellebrandt, Schade oraz Carns; 1962, (za:) Zemke; 1977, s. 19-20].

Mimo że nie ma pewności, iż to opóźnienie w mielinizacji włókien nerwowych stanowi przyczynę niepełnego zanikania odruchów prymitywnych, warto zwrócić uwagę na czynniki negatywnie wpływające na tworzenie się otoczki mielinowej. Zaliczyć do nich można m.in. niedobór żelaza w okresie prenatalnym. Wykazano np., że obniżony poziom ferrytyny u noworodków ma niekorzystny wpływ na mielinizację drogi słuchowej [Choudhury, Amin, Agarwal, Srivastava, Soni oraz Saluja; 2015]. Stosunkowo znanym czynnikiem negatywnie oddziałujących na proces tworzenia się otoczki mielinowej w ośrodkowym i obwodowym układzie nerwowym jest też niedobór witaminy B12. W ośrodkowym układzie nerwowym niedostateczny poziom cyjanokobalaminy powoduje początkowo parestezje w stopach, a w dalszej kolejności objawy mielopatii oraz nieprawidłowości w odbieraniu czucia wibracji i ułożenia ciała w wyniku uszkodzenia sznurów tylnych rdzenia kręgowego [Yogarajah tłum. Turaj; 2016, s. 271-272]. Opisany został też negatywny wpływ niedoboru witaminy B12 na rozwój intelektualny dziecka [Lövblad, Ramelli, Remonda, Nirkko, Ozdoba oraz Schroth; 1997]. Co warte zaznaczenia, skutki niedoboru cyjanokobalaminy są częściowo odwracalny.

Przetrwały asymetryczny toniczny odruch szyjny może bardzo utrudnić codziennie funkcjonowanie. Dlatego też dobrym rozwiązaniem jest rozpoczęcie wygaszania go na zajęciach z fizjoterapeutą lub terapeutą integracji sensorycznej.

Zazwyczaj jednak cotygodniowe zajęcia terapeutyczne nie wystarczą do szybkiego wygaszenia ATOS-a (i innych przetrwałych odruchów). Wtedy dobrze jest polecić podopiecznemu ćwiczenia, które może wykonywać w warunkach domowych, bez specjalistycznego sprzętu. Z myślą o takim zastosowaniu przygotowałam grę „Kosmiczna przygoda”.

Zadania starałam się opracować tak, by mogły być one bezpiecznie wykonane przez dzieci w warunkach domowych. Ćwiczenia jednak zawsze należy dostosować do konkretnego dziecka z uwzględnieniem jego stanu zdrowia. W tym celu najlepiej skonsultować się z fizjoterapeutą/terapeutą integracji sensorycznej.

Plansza, instrukcja i karty z zadaniami do pobrania:
https://drive.google.com/file/d/157LptxnI2SVozRpYfdMQJSSSsJj0RTxe/view?usp=sharing

Bibliografia:
— Arvedson Joan C., Brodsky Linda oraz Lefton-Greif Maureen A., 2020, Pediatric Swallowing and Feeding: Assessment and Management, 3. wydanie, Plural Publishing Inc., San Diego
— Choudhury Vivek, Amin Sanjiv B., Agarwal Asha, Srivastava LM, Soni Arun oraz Saluja Satish, 2015, Latent iron deficiency at birth influences auditory neural maturation inlate preterm and term infants [w:] The American Journal of Clinical Nutrition, nr 102, s. 1030–1034
— Garcia-Alix Alfredo oraz Quero José, 2012, Reflejos primitivos o del desarrollo, Ediciones Díaz de Santos, Madrid
— Gieysztor Ewa Z., Sadowska Ludwika oraz Choińska Anna M., 2017, Stopień integracji odruchów prymitywnych jako narzędzie diagnostyczne do oceny dojrzałości neurologicznej zdrowych dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym [w:] Pielęgniarstwo i Zdrowie Publiczne, vol. 7, nr 1(styczeń–marzec), s. 5-11
— Hellebrandt F. A., Schade M. oraz Carns, M. L., 1962, Methods of evoking the tonic neck reflex in normal human subjects [w:] American Journal of Physical Medicine, nr. 41, s. 90-139 [za:] Zemke Ruth Ann Bast, 1977, Asymmetrical tonic neck reflex in children [w:] Retrospective Theses and Dissertations 6114
— Khurana Indu oraz Khurana Arushi, 2008, Medical Physiology for Undergraduate Students, RELX India Pvt. Ltd., New Delhi
— Lövblad Karl-Olof, Ramelli Gianpaolo, Remonda Luca, Nirkko Arto C., Ozdoba Christoph oraz Schroth Gerhard, 1997, Retardation of myelination due to dietary vitamin B12 deficiency: cranial MRI findings [w:] Pediatric Radiology, nr 27, Springer-Verlag, s. 155-158
— Masgutova Svetlana, 2015, Reflex Integration Disorder as a New Treatment Paradigm for Children with Autism, b.m., Svetlana Masgutova Educational Institute® for Neuro-Sensory-Motor and Reflex Integration
— Maricich Stephen, Azizi Parvin, Jones J.Y., Morriss Michael C., Hunter Jill V., Smith E.O. oraz Miller Geoffrey, 2007, Myelination as Assessed by Conventional MR Imaging is Normal in Young Children with Idiopathic Developmental Delay [w:] American Journal of Neuroradiology, vol. 28, nr. 8, s. 1602-1605
— Matyja Małgorzata oraz Domagalska Małgorzata, 1998, Podstawy usprawniania neurorozwojowego według Berty i Karela Bobathów, Śląska Akademia Medyczna, Katowice
— Menkes John H., Sarnat Harvey B. oraz Maria Bernard L., 2006, Child Neurology, Lippincott Williams & Wilkins, Philadelphia
— Mikołajewska Emilia, 2017, Odruchy pierwotne. Terapia w ujęciu medycznym, FEM, Bydgoszcz
— Pujol Jesús, López-Sala Anna, Sebastián-Gallés Núria, Deus Joan, Cardoner Narcís, Soriano-Mas Carles, Moreno Angel oraz Sans Anna, 2004, Delayed myelination in children with developmental delay detected byvolumetric MRI [w:] NeuroImage, nr 22, s. 897–903
— Taylor Myra, Houghton Stephen oraz Chapman Elaine, 2004, Primitive reflexes and attention-deficit/hyperactivity disorder: developmental origins of classroom dysfunction [w:] International Journal of Special Education, vol. 19, nr 1, Vancouver
— Yogarajah Mahinda, 2016, Crash Course Neurologia, Edra Urban & Partner, Wrocław, red. Horton-Szar Dan, tłum. Turaj Wojciech

Kamienna droga – uniwersalna interaktywna gra planszowa

Grę planszową „Kamienna droga” przygotowałam z myślą o tych wszystkich, którzy nie przepadają za upałami i chociaż w wyobraźni chcieliby się przenieść w chłodne miejsce…

„Kamienna droga” może jednak zapewnić nawet zimnolubnym graczom dawkę gorących emocji.

Plansza przygotowana jest w taki sposób, by można ją było łatwo dostosować do różnych potrzeb i możliwości. Moje propozycje to:

PROPOZYCJA 1 – utrwalanie ćwiczonej głoski

Gracze stają na pierwszym polu gry. Rozgrywkę zaczyna najmłodszy gracz, który kręci kołem fortuny, a następnie przesuwa się w przód o tyle pól, ile wskazało koło. Następnie ma 30 sekund, by podać nazwę obiektu, który zawiera w nazwie głoskę ćwiczoną przez dziecko na zajęciach logopedycznych. Warunek jest jeszcze jeden – obiekt ten musi być w zasięgu wzroku gracza. Mniej wprawionym graczom polecam wykonanie pierwszej rozgrywki w znanym sobie pomieszczeniu. Zaprawieni w bojach gracze z pewnością za to poradzą sobie i w trudniejszych warunkach, np. podczas jazdy środkiem transportu.

PROPOZYCJA 2 – utrwalanie ćwiczonej głoski i rozwijanie umiejętności opowiadania

Gracze stają na pierwszym polu gry. Rozgrywkę zaczyna najmłodszy gracz, który kręci kołem fortuny, a następnie przesuwa się w przód o tyle pól, ile wskazało koło. Następnie ma 30 sekund, by podać wyraz mający w sobie głoskę ćwiczoną przez dziecko na zajęciach logopedycznych. Po zakończonej rozgrywce, każdy z graczy ma za zadanie utworzyć historię zawierającą wszystkie wyrazy… Podane przez pozostałych uczestników zabawy.

PROPOZYCJA 3 – usprawnianie umiejętności tworzenia rymów

Gracze stają na pierwszym polu gry. Rozgrywkę zaczyna najmłodszy gracz, który kręci kołem fortuny, a następnie przesuwa się w przód o tyle pól, ile wskazało koło. Potem gracz wymawia wybrane przez siebie słowo. Kolejni gracze postępują analogicznie, ale mają już tylko 60 sekund na podanie wyrazu, który rymuje się ze słowem wymyślonym przez pierwszego gracza. Jeśli się nie uda, cofają się o dwa pola. Wygrywa gracz, który pierwszy stanie na ostatnim polu albo je przeskoczy.

„Gnające jajka” – uniwersalna gra planszowa

„Gnające jajka” to uniwersalna gra logopedyczna, która z powodzeniem służyć może za grę familijną.

Zasady gry są bardzo proste:
1. Gracze ustalają, jaka głoska jest poszukiwana (zazwyczaj ta, którą nasz podopieczny właśnie utrwala, np. „sz”).

2) Gracze wybierają swój pionek-jajko i ustawiają się na polu START.

3) Najmłodszy gracz klika na koło fortuny i przesuwa się w przód o tyle pól, ile wskazało koło.

4) Gracz klika na ilustrację umieszczoną na polu, na którym stanął i wykonuje zadanie. Jeśli wykona je poprawnie, pozostaje na swoim polu. Jeśli zadania nie wykona, cofa się o dwa pola.

5) Pozostali gracze postępują analogicznie.

6) Grę wygrywa gracz, który jako pierwszy wskoczy na pole META lub je przeskoczy.

Gra była testowana podczas miłego rodzinnego spotkania, szukaną głoską była u nas głoska „r”. Graczom najbardziej przypadło do gustu zadanie „Podaj nazwę przedmiotu, który lepiej trzymać w zamknięciu i który ma w nazwie szukaną głoskę”, na które padła szybka odpowiedź: „bourbon”.

Szalikowa gra do utrwalania głoski „sz”

„Szalikowa” to logopedyczna interaktywna gra do utrwalania głoski „sz”.

Zasady gry:
1) Wszyscy gracze stają na polu „START”.
2) Najmłodszy gracz klika na kostkę i przesuwa się w przód o tyle pól, ile oczek wypadło na kostce.
3) Gracz klika na pole, na którym stanął i sprawdza, z jakiej kategorii słowo ma wymienić, a następnie w ciągu 2 minut (dziecko) lub 1 minuty (dorosły) podaje słowo zawierające głoskę „sz” (i poprawnie je artykułuje!). Jeśli się uda, gracz utrzymuje pozycję. Jeśli gracz nie poda słowa z danej kategorii, które zawiera głoskę „sz”, to cofa się o dwa pola.
4) Pozostali gracze postępują analogicznie.
5) Wygrywa gracz, który pierwszy trafi na pole „META” lub je przeskoczy.

„Straszny zamek” – gra planszowa, której nie trzeba drukować

„Straszny zamek” to moja kolejna propozycja na utrwalanie głoski „sz”.

Proponowane zasady gry:
1) Gracze ustawiają się na polu „START”.
2) Kostką rzuca najmłodszy gracz, a następnie przesuwa się do przodu o tyle pól, ile oczek wypadło na kostce.
3) Gracz ma 30 sekund na podanie słowa zawierającego głoskę „sz”. Jeśli wykona zadanie, utrzymuje swoją pozycję. Jeśli nie, cofa się o 2 pola.
4) Kolejni gracze postępują analogicznie.
5) Wygrywa gracz, który pierwszy stanie na polu „META” lub je przeskoczy.

Gracz, który wygrał musi wymyślić straszną historię, która zawiera przynajmniej 5 słów, które pojawiły się w czasie gry!

Na planszy nie ma jednak żadnego materiału wyrazowego czy zadaniowego, więc plansza jest de facto uniwersalna. Podane przeze mnie zasady można więc łatwo zmodyfikować albo całkowicie zmienić.

Standardowa plansza do pobrania:
https://drive.google.com/open?id=1iraoD6x-6dCtZPtHkC2gsE6T4iyKQ_3k

Co zrobić, żeby nie musieć planszy drukować? Można, oczywiście, wyświetlić ją na tablecie. Wówczas wystarczy tylko postawić pionki na ekranie. Takie rozwiązanie nie zawsze jest jednak możliwe, więc jako opcję proponuję również planszę w pliku .xcf otworzoną np. w GIMPie. Widoczne na planszy duch, różdżka, eliksir i szklana kula są pionkami. Aby móc je przesuwać, trzeba ustawić w opcję „przesunięcie” (gra była testowanie na GIMPie w wersji 2.10.6 i 2.10.18).

Do pobrania plansza w formacie .xcf:
https://drive.google.com/open?id=1Zk8uURz7lxdP3lF9OR5Dg85GfIkswd55

A tu w wersji interaktywnej online (duch, różdżka, eliksir i szklana kula są pionkami, kostkę trzeba dostarczyć samodzielnie, np. wykorzystać rzeczywistą kostkę z innej gry lub ściągnąć aplikację z kostką na telefon):

Wygaszanie tonicznego odruchu błędnikowego (TOB) w warunkach domowych

Odruchy prymitywne to względnie stałe reakcje ruchowe powstałe na skutek standardowego zachowania ruchowego zdrowego noworodka i niemowlęcia. Odruchy te wykształcają się na etapie życia płodowego, widoczne są po narodzinach dziecka, a następnie, w trakcie pierwszego roku życia, ulegają wyhamowaniu [Garcia-Alix oraz Quero; 2012, s. 840].

Jednym z odruchów prymitywnych jest toniczny odruch błędnikowy (TOB).

Wyzwolicielem tonicznego odruchu błędnikowego jest grawitacja. Kiedy głowa dziecka zmieni swoje położenie względem grawitacji, zmiana ta jest rejestrowana przez narząd przedsionkowy. Następnie impulsy przesyłane są przez nerw przedsionkowo-ślimakowy do jąder przedsionkowych i jąder siatkowatych obecnych w rdzeniu przedłużonym. Te z kolei pobudzają drogi przedsionkowo-rdzeniowe i siatkowo-rdzeniowe, które kończą się na neuronach ruchowych α [Khurana oraz Khurana; 2008, s. 790].

Toniczny odruch błędnikowy ma dwie formy – przednią (zgięciową, pronacyjną) oraz tylną (wyprostną, supinacyjną). Kiedy twarz zostanie zwrócona w stronę grawitacji przewagę będą mieć zginacze rąk i nóg, a kiedy tył głowy będzie zwrócony w stronę grawitacji, silniej oddziaływać będą prostowniki kończyn [Mikołajewska; 2017, s. 86]. W efekcie po skierowaniu twarzy w stronę ziemi, dziecko ugnie ręce i nogi. Z kolei po skierowaniu potylicznej strony głowy w kierunku ziemi, kończyny dziecka wyprostują się.

TOB przedni (zgięciowy, pronacyjny)

TOB tylny (wyprostny, supinacyjny)

Różni badacze i praktycy wskazują inne terminy aktywności tonicznego odruchu błędnikowego. Podawane w literaturze terminy fizjologicznego wygasania TOB-u to m.in. 1. miesiąc życia (TOB tylny), 2. miesiąc życia (TOB przedni) [Mikołajewska; 2017, s. 86], 4. miesiąc życia [Matyja oraz Domagalska; 1998, s. 60] lub 4.-5. miesiąc życia [Masgutova; 2015, s. 174]. Niektórzy podają nawet, że TOB zgięciowy wygasza się do końca 4. miesiąca życia, ale TOB wyprostny może być aktywny nawet do czasu ukończenia przez dziecko 3. roku życia [Gieysztor, Sadowska oraz Choińska; 2017, s. 6], [Taylor, Houghton oraz Chapman; 2004, s. 25]. Można również znaleźć informacje, że TOB wygasa między 11. a 24. miesiącem życia [Garcia-Alix oraz Quero; 2012, s. 843]. W przypadku dzieci urodzonych przedwcześnie istotny dla momentu wygaszenia odruchu jest nie wiek urodzeniowy, ale wiek skorygowany.

Wielu badaczy podkreśla, że stopień aktywności tonicznego odruchu błędnikowego nie jest takim sam przez cały okres jego trwania. Odruch ten – u zdrowego, prawidłowo rozwijającego się dziecka – zaczyna z czasem być coraz mniej widoczny, aż do całkowitej niemożności wywołania go. Zmniejszanie się aktywności odruchu (nazywane też przez różnych specjalistów wygaszaniem czy integrowaniem odruchu) wiązane jest z zachodzącą w mózgu dziecka mielinizacją włókien nerwowych [Taylor, Houghton oraz Chapman; 2004, s. 25] oraz polepszaniem się jakości połączeń między różnymi strukturami mózgu [Garcia-Alix oraz Quero; 2012, s. 842].

Mimo że często mówi się o znikaniu odruchów, one prawdopodobnie nigdy nie przestają istnieć, ale są jedynie tłumione przez struktury korowe [Menkes, Sarnat oraz Maria; 2006, s. 10]. W miarę dojrzewania centralnego układu nerwowego dziecka siła tonicznego odruchu błędnikowego staje się coraz mniejsza aż w końcu reakcja odruchowa przestaje być możliwa do wywołania, a pozycja ciała dziecka coraz bardziej zależna jest od jego woli.

Toniczny odruch błędnikowy nie zawsze wygasa zgodnie z normą rozwojową. U osób z niektórymi uszkodzeniami neurologicznymi (np. z mózgowym porażeniem dziecięcym) pełnoobjawowy TOB może się utrzymywać nawet przez całe życie. Możliwe jest również zaobserwowanie tonicznego odruchu błędnikowego u dzieci mających ponad 3 lata, u których nie zostały zdiagnozowane żadne zaburzenia neurologiczne. Siła odruchu u takich dzieci jest zazwyczaj niższa niż u dzieci mających stwierdzone nieprawidłowości w obrębie górnego neuronu ruchowego. Możliwe jest również częściowe lub nawet całkowite zablokowanie reakcji odruchowej w przypadku świadomego zaangażowania w to działanie. Ze względu na zmniejszoną siłę oddziaływania tonicznego odruchu błędnikowego u dzieci bez widocznych zaburzeń neurologicznych często przetrwały odruch określa się terminami „nie w pełni wygaszony”, „dyskretnie niewygaszony” czy „częściowo obecny”.

Przyczyny nie w pełni wygaszonych odruchów prymitywnych nie są jeszcze znane. Część badaczy skłania się ku teorii, że obserwowane opóźnienie w zanikaniu odruchów wynika z opóźnionej mielinizacji włókien nerwowych w ośrodkowym układzie nerwowym. Wyniki badań prowadzonych w tym zakresie nie są jednak jednoznaczne. Przeprowadzone w 2006 roku badania nie wykazały żadnych różnic w stopniu mielinizacji włókien nerwowych u dzieci zdrowych i dzieci z idiopatycznym opóźnieniem rozwoju [Maricich, Azizi, Jones, Morriss, Hunter, Smith oraz Miller; 2006], z kolei badania przeprowadzone dwa lata wcześniej przez inną grupę specjalistów wykazały istotnie mniejszą ilość istoty białej w mózgach dzieci mających opóźnienia rozwojowe [Pujol, López-Sala, Sebastián-Gallés, Deus, Cardoner, Soriano-Mas, Moreno oraz Sans; 2004].

Mimo że nie ma pewności, iż to opóźnienie w mielinizacji włókien nerwowych stanowi przyczynę niepełnego zanikania odruchów prymitywnych, warto zwrócić uwagę na czynniki negatywnie wpływające na tworzenie się otoczki mielinowej. Zaliczyć do nich można m.in. niedobór żelaza w okresie prenatalnym. Wykazano np., że obniżony poziom ferrytyny u noworodków ma niekorzystny wpływ na mielinizację drogi słuchowej [Choudhury, Amin, Agarwal, Srivastava, Soni oraz Saluja; 2015]. Stosunkowo znanym czynnikiem negatywnie oddziałujących na proces tworzenia się otoczki mielinowej w ośrodkowym i obwodowym układzie nerwowym jest też niedobór witaminy B12. W ośrodkowym układzie nerwowym niedostateczny poziom cyjanokobalaminy powoduje początkowo parestezje w stopach, a w dalszej kolejności objawy mielopatii oraz nieprawidłowości w odbieraniu czucia wibracji i ułożenia ciała w wyniku uszkodzenia sznurów tylnych rdzenia kręgowego [Yogarajah tłum. Turaj; 2016, s. 271-272]. Opisany został też negatywny wpływ niedoboru witaminy B12 na rozwój intelektualny dziecka [Lövblad, Ramelli, Remonda, Nirkko, Ozdoba oraz Schroth; 1997]. Co warte zaznaczenia, niedobór cyjanokobalaminy jest częściowo odwracalny.

Do objawów nie w pełni wygaszonego tonicznego odruchu błędnikowego zaliczyć można m.in. obniżone centralne napięcie mięśniowe (niewynikające z chorób dolnego odcinka nerwowego) oraz utrzymywanie nieprawidłowej postawy (zwykle obserwowana jest tendencja do garbienia się, znacznie rzadziej postawa nadmiernie wyprostowana oraz skorelowany z nią chód na palcach). W konsekwencji nadmiernie długo aktywny TOB prowadzić może do zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa czy koślawości kolan. U dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym często obserwowane nieprawidłowości to, poza wspomnianymi wcześniej, większa męczliwość, zaburzenia koordynacji ręka-oko, lęk wysokości, trudności w schodzeniu po schodach oraz nieprawidłowy (zazwyczaj nadmiernie mocny) chwyt narzędzia pisarskiego połączony często ze zbyt mocnym naciskiem tego narzędzia pisarskiego na kartkę.

W przypadku przetrwałego tonicznego odruchu błędnikowego konieczna jest terapia skierowana na jego wygaszenie. Zazwyczaj jest to terapia integracji sensorycznej lub zajęcia z fizjoterapeutą.

Teraz jednak wiele dzieci nie ma możliwości uczestniczenia osobiście w terapii wygaszającej przetrwałe odruchy. Z myślą o dzieciach, które są w takiej sytuacji przygotowałam planszową grę, w której trzeba wykonywać zadania wygaszające TOB przedni i tylny. Założenie było takie, że zadania muszą być możliwe do wykonania w warunkach domowych, a więc nie mogą wymagać żadnego specjalistycznego sprzętu. Te, które wymyśliłam wymagają: łóżka, poduszki, 3 par zwiniętych w kulkę skarpetek (każda para osobno) oraz garnka lub innego pojemnika.

Jakie są zasady gry? Gracze ustawiają się na polu START, a następnie pierwszy gracz rzuca kostką i przesuwa się w przód o tyle pól, ile oczek było na kostce. Następnie gracz wyciąga jedną kartę z zadaniem i próbuje je wykonać. Jeśli je wykona, przesuwa się jeszcze o jedno pole do przodu. Jeżeli nie wykona, cofa się o dwa pola. Dzięki temu gra nie jest w pełni losowa, a dziecko ma większą motywację do solidnego wykonania zadania. Oczywiście, jest to tylko propozycja zasad gry – te można łatwo modyfikować w zależności od potrzeb.

Zadania starałam się opracować tak, by były możliwe do wykonania bezpiecznie przez dzieci w warunkach domowych. Trzeba jednak zawsze indywidualnie ocenić możliwości ruchowe danego dziecka oraz dostosować intensywność ćwiczeń do stanu fizycznego małego pacjenta (w tym do stanu zdrowia). Być może niektóre ćwiczenia nie powinny być w ogóle przez dane dziecko wykonywane.

Plansza, instrukcja i karty z zadaniami do pobrania:
https://drive.google.com/open?id=10-yZaBnmzooCwuXWwbQvDKpXsRlLVIw_

Bibliografia:
— Choudhury Vivek, Amin Sanjiv B., Agarwal Asha, Srivastava LM, Soni Arun oraz Saluja Satish, 2015, Latent iron deficiency at birth influences auditory neural maturation inlate preterm and term infants [w:] The American Journal of Clinical Nutrition, nr 102, s. 1030–1034
— Garcia-Alix Alfredo oraz Quero José, 2012, Reflejos primitivos o del desarrollo, Ediciones Díaz de Santos, Madrid
— Gieysztor Ewa Z., Sadowska Ludwika oraz Choińska Anna M., 2017, Stopień integracji odruchów prymitywnych jako narzędzie diagnostyczne do oceny dojrzałości neurologicznej zdrowych dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym [w:] Pielęgniarstwo i Zdrowie Publiczne, vol. 7, nr 1(styczeń–marzec), s. 5-11
— Khurana Indu oraz Khurana Arushi, 2008, Medical Physiology for Undergraduate Students, RELX India Pvt. Ltd., New Delhi
— Lövblad Karl-Olof, Ramelli Gianpaolo, Remonda Luca, Nirkko Arto C., Ozdoba Christoph oraz Schroth Gerhard, 1997, Retardation of myelination due to dietary vitamin B12 deficiency: cranial MRI findings [w:] Pediatric Radiology, nr 27, Springer-Verlag, s. 155-158
— Masgutova Svetlana, 2015, Reflex Integration Disorder as a New Treatment Paradigm for Children with Autism, b.m., Svetlana Masgutova Educational Institute® for Neuro-Sensory-Motor and Reflex Integration
— Maricich Stephen, Azizi Parvin, Jones J.Y., Morriss Michael C., Hunter Jill V., Smith E.O. oraz Miller Geoffrey, 2007, Myelination as Assessed by Conventional MR Imaging is Normal in Young Children with Idiopathic Developmental Delay [w:] American Journal of Neuroradiology, vol. 28, nr. 8, s. 1602-1605
— Matyja Małgorzata oraz Domagalska Małgorzata, 1998, Podstawy usprawniania neurorozwojowego według Berty i Karela Bobathów, Śląska Akademia Medyczna, Katowice
— Menkes John H., Sarnat Harvey B. oraz Maria Bernard L., 2006, Child Neurology, Lippincott Williams & Wilkins, Philadelphia
— Mikołajewska Emilia, 2017, Odruchy pierwotne. Terapia w ujęciu medycznym, FEM, Bydgoszcz
— Pujol Jesús, López-Sala Anna, Sebastián-Gallés Núria, Deus Joan, Cardoner Narcís, Soriano-Mas Carles, Moreno Angel oraz Sans Anna, 2004, Delayed myelination in children with developmental delay detected by volumetric MRI [w:] NeuroImage, nr 22, s. 897–903
— Taylor Myra, Houghton Stephen oraz Chapman Elaine, 2004, Primitive reflexes and attention-deficit/hyperactivity disorder: developmental origins of classroom dysfunction [w:] International Journal of Special Education, vol. 19, nr 1, Vancouver
— Yogarajah Mahinda, 2016, Crash Course Neurologia, Edra Urban & Partner, Wrocław, red. Horton-Szar Dan, tłum. Turaj Wojciech

Morska kraina – logopedyczna gra planszowa do utrwalania głoski „r”

„Morska kraina” to – tak jak wcześniej pokazywana gra „Żabia rzeka” – prosta gra planszowa, w którą nie tylko można, ale nawet warto grać w różnych miejscach.

Zasady gry:
1) Wszyscy gracze ustawiają swoje pionki na polu „START”.
2) Najmłodszy gracz rzuca kostką i przesuwa się w przód o tyle pól, ile oczek było na kostce. Potem ma 60 sekund na przyniesienie przedmiotu, w którego nazwie jest głoska „r”. Jeśli mu się uda, zostaje na dotychczasowej pozycji. Jeśli nie, musi się cofnąć o 2 pola.
3) Kolejni gracze postępują analogicznie.
4) Wygrywa gracz, który pierwszy wskoczy na metę lub ją przeskoczy.

Plansza gry do pobrania:
https://drive.google.com/open?id=1XqB1d-oakUCF1Ml7bf_NM1vuqSoPb-dg

Czary – logopedyczna gra do utrwalania głoski „cz”

Dzisiaj zapraszam na grę planszową do utrwalania głoski „cz”.

Zasady gry:
1) Grę zaczyna najmłodszy gracz. Rzuca kostką i przesuwa się w przód o tyle pól, ile oczek było na jego kostce.
2) Gracz w ciągu 60 sekund (można zmodyfikować, np. 120 dla dziecka, 60 dla rodzica) wymyśla słowo zawierające głoskę „cz”, a następnie je pisze lub ilustruje na swoim polu gry. Jeśli gracz nie wymyśli słowa, cofa się o 2 pola. Słowa nie mogą się powtarzać.
3) Jeśli gracz trafił na pole, na którym jest już napis lub ilustracja, ma 30 sekund na prawidłowe wypowiedzenie słowa.

Plansza gry do pobrania:
https://drive.google.com/open?id=184Fwl4qp9S7qaYTt1Kc3cRYsPPzugld7

Żabia rzeka – logopedyczna gra planszowa do utrwalania głoski „ż” („rz”)

„Żabia rzeka” to prosta gra planszowa, w którą nie tylko można, ale nawet warto grać w różnych miejscach.

Zasady gry są proste:
1) Wszyscy gracze ustawiają swoje pionki na polu „START”.
2) Najmłodszy gracz rzuca kostką i przesuwa się w przód o tyle pól, ile oczek było na kostce. Potem ma 60 sekund na przyniesienie przedmiotu, w którego nazwie jest głoska „ż” („rz”). Jeśli mu się uda, zostaje na dotychczasowej pozycji. Jeśli nie, musi się cofnąć o 2 pola.
3) Kolejni gracze postępują analogicznie.
4) Wygrywa gracz, który pierwszy wskoczy na metę lub ją przeskoczy.

Trzeba pamiętać, że wyrazy mające w piśmie „ż” lub „rz” na końcu, np. „ryż” lub „kątomierz”, w wymowie mają tak naprawdę „sz”.

Plansza gry do pobrania:
https://drive.google.com/open?id=1xHzFBjPr2NplZGJswib387eokFxRjF5R

Kosmiczna przygoda – gra do utrwalania głoski „z”

Obecna sytuacja nie sprzyja wychodzeniu z domu, dlatego w ramach odskoczni od zalecanej izolacji polecam logopedyczną kosmiczną podróż, której celem jest utrwalanie głoski „z”. Zadania w grze są stosunkowo skomplikowane, więc gra sprawdzi się przede wszystkim w terapii młodzieży.

Zasady gry są bardzo proste:
1) Rzuć kostką i przesuń się w przód o tyle pól, ile oczek wypadło na Twojej kostce.
2) Posłuchaj losowo wybranego zadania i spróbuj je wykonać. Jeśli je wykonasz, przesuwasz się jedno pole do przodu. Jeśli nie wykonasz, cofasz się o dwa pola (lub na pole „start”, jeśli za Tobą były mniej niż dwa pola). Pamiętaj, że na wykonanie zadania masz tylko 60 sekund!
3) Wygrywa osoba, która pierwsza trafi na metę.

Do pobrania plansza z instrukcją i zadaniami:
https://drive.google.com/open?id=1aN48y748Bs7B80kE9jSn_LFc6FmQibfC